کارنامک ریوند نیشابور

آتشکده‌ها و جاهای دینی در قلمرو نیشابور کهن

ابرشهر، ابرنگ‌شهر

ابن ابی طیب نیشابوری

اپرشهر اشکانی و نیشاپور ساسانی

انوش بن شیث آدم

برزنون؛ ...

تهمورث دیوبند؛ دومین شهریار پیشدادی

چشمه سبز نیشابور؛ چشمه‌ای تاریخی در هاله‌ای از افسانه‌ها

دریای سوور: آب سپند در کوهستان سیسرد نیشابور

دهستان ریوند نیشابور

ربع بُشتفروش نیشابور

رئونت نیشابور و گردشگری تاریخی؛ معرفی پایان‌نامه‌ای درباره شهر کهن رئونت

ریوند؛ نامی در گستره جغرافیای باستانی نیشابور

سوور؛ دریاچه پاک و روشن در بوم ابرشهر نیشابور

سیمای نیشابور در سپیده‌دمان عهد ساسانی

شاپور اردشیران و نیوشاپوهر

کنارنگ؛ پادشاهان و فرمانروایان محلی نیشابور

کوچه آتشکده

کوهستان ریوند نیشابور؛ پشته گشتاسبان

کهندژ باستانی نیشابور

فرهاد دوم اشکانی

منوچهر؛ فرمانروای اسطوره‌ای پیشدادی و بنیانگذار کهندژ نیشابور

نشان نیشابور در کتیبه شاپور دوم کعبه زردتشت

نشان نیشابور در نامه شهرستان‌های ایران

نیشابور؛ رئونت باستانی و شهر دانش، بینش، فرهنگ و افسانه

نیشابور؛ ریوند باستانی، شهر ریواس، شهر باور و اسطوره

ریواس، نماد اساطیری نیشابور

دیگر بخش‌های فهرست «کارنامک ریوند نیشابور»:

ریوند و مفاهیم هم‌پیوند

آتشکده آذربرزین‌مهر

برچسب‌ها: فهرست مندرجات کانامک ریوند نیشابور

+ Reynand Information Base |

سيمای نيشابور در سپيده‌دمان تاريخ عهد ساسانی

تاریخنگاران، از دوره تاریخی ساسانی و پس از آن، اطلاعات تاریخی روشنی از نیشابور به دست داده‌اند که در برگیرنده بنیانگذاری و تجدید بنای نیشابور به دست شاپور اول و دوم ساسانی، حضور یزدگرد دوم و ماجرای چشمه سو، اقامت پیروان نسطریوس در نیشابور، ماجرای همسر گزیدن قباد و تولد انوشیروان در سرزمین نیشابور، زاد و نسب مزدک و مانی، آتشگاه آذربرزین مهر و ... می‌باشد.

پيش از ساسانيان، چهره ابرشهر –نيشابور- در هاله پوشيدگی‌ها و ناپيدایی‌ها پيچيده است. در تصاوير ابهام‌آلودی که مورخان از اين شهر پيش از تاريخ می‌دهند جز خطوطی ناخوانده نمی‌توان ديد. تنها پس از پارت‌هاست که نقشی با ابعادی نسبتاً مشخص از نيشابور داريم. به تقريب تمام تاريخ‌نگارانی که زندگی‌نامه نيشابور را پيش چشم داشته‌اند، اشارت کرده‌اند که اردشير بابکان -بنيادگذار امپراطوری ساسانی- اين شهر را مورد توجه قرار داده و نخستين سنگ بنای آن به دست شاپور اوّل ساسانی نهاده شده و دگر باره آسيب فراوان ديده و بعد به توان بازوی نيرومند حکومت شاپور دوم مرمت شده و گسترش يافته است.

آنگاه يزدگرد دوم ( 457-438م ) اين شهر را به خاطر ويژگي‌هايش که از آن جمله خاک حاصلخيز و هوای سالم و مطبوع و رايحه بهارساز آن، بهشت خرّمي‌ها را به ياد می‌آ‌ورد و فراوانی آب، همچنين خصوصيات مذهبی، برای فارع زيستن خويش بر می‌گزيند و نيز گفته‎اند در زمان يزدگرد دوم، تعداد زيادی مسيحی در آنجا زندگی می‌کرده‌اند و اينجا پايگاه و محل اقامت اسقف نسطوري‌ها (پيروان نسطوريوس، اسقف آنطاکيه) بوده است؛ اين پادشاه، تعدادی از ارامنه ارمنستان و گرجستان را به اين شهر می‌آورد و در آغاز، مورد لطف و محبت قرار می‌دهد. ليکن در اواخر کار، به آنان خشم می‌گيرد. و آن تیره‎بختان آواره را از دم تيغ می‌گذراند. (1)

نیشابور، در دوره زمامداری يزدگرد، به قول چند تن از جغرافی‌نويسان مشهور عرب، از لحاظ اهميت در عداد شهرهای مرو و سمرقند درآمد و بالاخره يزدگرد در نزديکی «چشمه سو» (چشمه سبز) نيشابور از لگد اسب آبی مرد، وليکن بعضی گمان می‌کنند که از سوءقصد فوت کرده ( 420 م.). (2) تا زمانی که قرعه دولت بنام قباد پسر فيروز فرزند يزدگرد پور بهرام گور می‌زنند. وی با برادرش –بلاش- می‌ستيزد و شکست می‌خورد و گرفتار می‌شود. ليکن از زندان برادر می‌گريزد و پناه به خاقان ترک می‌برد، و چون با همراهانی چند چونان زرمهر پور سوخرا، به نيشابور فرود می‎آيد، زيبارويی بزرگ‎نژاد بنام نيوندخت را به زنی می‎گيرد و آن گاه به دربار هياطله می‎رود و پس از يک سال، باز می‎گردد با سپاهی گران‎ساخته، چون به ابرشهر می‎رسد نشان از همسر خويش می‎گيرد و چون دختر، پسر خوب‌چهره زاييده است شادمان می‌شود. و در همين زمان، پيکی، خبر مرگ بلاش را بدو می‌رساند. قباد پسر خويش –انوشيروان- را وليعهد خويش می‌نامد و عنان مملکت را بدست می‌گيرد.(3) او زن نيشابوری خويش را ملکه ايران‌زمين می‌سازد(4) و اما از انوشيروان که خود به تبار نيشابوری است، و بقولی مادرش از قریه فريمان يا اسفراين بوده است.(5) جز اين وابستگی، نشانی ديگر در اين شهر وجود ندارد. ليکن اگر اين داستان درست باشد می‌توان نتيجه گرفت که انوشيروان بينش‌مند که از ملک و مردم، به قول تذکره‌نويسان شرقی غافل نبوده است، در آبادانی زادگاه خويش هم به گمان قوی کوشا بوده است.

ديگر آن که به تنگ آمده از استبداد نابجای دولت ساسانی آن نستوه مرد مبارز ژرف نگر آن عصيانی متهور بی‌هراس، «مزدک» که فريادی در برابر ناروايی‌ها، ستم‌ها و فاصله‌ها و بُعدهاست نيز از خاک نيشابور بوده است.(6) و حتی افسانه‌واری از او هنوز هم بر زبان پيران دنياديده ديرسال اين شهر وجود دارد که سينه به سينه نقل می‌شود محفوظ مانده است؛ گفته‌اند که مزدک، زن و خواسته را که اساس بی‌عدالتی و تبعيض نژادی می‌دانست، همگانی کرد، نزد قباد، ارجی يافت و به دست انوشيروان کشته شد. بديهی است که هدف او، متعالی‌تر از آن بوده است که در تصور عامه است. مزدک می‌خواسته بدين وسيله، ديوار بلند طبقاتی را در جامعه ساسانی از ميان بر دارد. اما متاسفانه، به عللی که زاييده اوضاع درهم و آشفته آن روز بوده است، نتوانست خواست خويش را جاممه عمل بپوشاند و شايد بی‌گناه، در تاريخ نيز نامش، پای‌کوب قصد و غرض مخالفانی شده باشد که در روياروی او قرار داشته‌اند و باز «مانی» را برخی گفته‌اند: نيشابوری‌نژاد است. مانی، به سال 215 م در دهکده‌ای واقع در بابل متولد شد. پدرش مرد دانشمند و اهل نيشابور بود و «فاتک» نام داشت.(7)

به هر حال، اگر اين دو مکتب‌ساز ايرانی را نيشابوری بدانيم -که محرز نيست- ابرشهر را سرزمينی رسالت‌خيز و قهرمان‌پرور می‌يابيم که از روزگاران کهن، زادگاه انديشمندان بزرگی بوده است. از اين موضوع، که بگذريم در آن زمان، به نام «ادهر برزين مهر» يا «بورجاين مهر» در ادوار بعد از اسلام بر می‌خوريم که اکنون اثری از آن بر جای نيست و برخی گفته‌اند که بر جای قدمگاه امروز بوده است و اين درست نمی‌آيد. اين آتشگاه، به تحقيق در نقطه‌ای بوده که امروز ديهی بنام «برزنون» وجود دارد، در شمال غربی نيشابور امروزين که سازنده آن شناخته نيست. گفته‌اند: به ری، آتشگاهی بود که از آن قديم‌تر نبود. يزدگرد آن را برگرفت و به خراسان و نيشابور آتشکده را - آتشکده کشاورزان معنا کرده‌اند- که از نظر مذهبی، اهميت بسيار داشته است. صنيع الدوله در جلد سوم مطلع‌الشمس می‌گويد : فردوسی بنای آتشکده برزين‌مهر را که بر کوه ريوند قرار داشته به گشتاسب نسبت داده است. اما در شاهنامه، آتشکده‌ای است که در بلخ بنا می‌نهد و در بخش اشعار دقيقی، گشتاسب آتشکده‎ای به نام «آذر مهر برزين» در کشمر يا ترشيز قديم کاشمر می‌سازد و زرتشت به دست خود، سروی بر در آ ن آتشکده می‌نشاند که تا زمان متوکل عباسی می‌پايد و 1450 سال عمر می‌کند و در اين عهد، طاهر آن را به فرمان خليقه قطع می‌کند و از بس بزرگ بوده آن را بر يک هزار و سيصد شتر، بار می‌کنند و به بغداد می‌فرستند. ليکن، متوکل قبل از ديدن پاره‌های آن سرو تنومند، به دست غلامان ترک، قطعه قطعه می‌شود.

به هر حال، اين آتشکده با آتشکده «برزين مهر» تفاوت داشته، چون برزنون را با کاشمر فاصله بسيار است. گرچه کاشمر قديم همواره از توابع نيشابور به شمار می‌رفته است. در کوه ريوند، گشتاسب، آتش برزين‌مهر نهاد که ايست وستاسپيان هم ناميده شده است(8) و آن را در نُه فرسنگی کوه کووند در طرف مغرب می‌سازد که بلوک بار معدن و کوناباد هم در غرب آنست. و نيز مقدسی از «بشت» در مُلک نيشابور، نام می‌برد و ياقوت حموی، بشت را شهری می‌داند که بشتاسب (گشتاسب) بنا کرده و دويست و بيست قريه دارد و از توابع ايرانشهر (ابرشهر) است (9) و ابوالفضل بيهقی هم در تاريخ بيهقی رفت و از آنجا به مرو شد آتش آنجا نهاد و ايمن نشست. آتشکده برزين گويد: بشتن فروش يا بشت فروش، بلوکی است از مملکت نيشابور و بشتاسب آن را بنا کرده.(10)

چون اين بشت، به قدمگاه، نزديک است برخی جای آتشکده ادهر برزين مهر را قدمگاه انگاشته‌اند که به حقيقت، به خطا رفته‌اند. و دهی نيز بنام «سورن» به گفته کريستن سن، در نيشابور آن زمان، وجود داشته است، و رودی به همين نام، در ری که وابستگی اسمی با خاندان معروف سورن و سورنا دارد که اين خاندان در عهد اشکانيان و ساسانيان، از هفت خانواده بزرگ بودند.(11)

پانوشت‌ها:

1. حسن پیرنیا، «تاریخ ایران باستان»، ج3، ص 216.

2. طبری، «تاریخ طبری»، ترجمه ابوالقاسم پاینده، ج3، ص 166؛ حسن پیرنیا، «تاریخ ایران باستان»، ص 209.

3. همان.

4. «تاریخ یعقوبی»، ج1، ص 202.

5. حاج زین‌العابدین شیروانی، «ریاض السیاحه»، به تصحیح و مقابله احمد حامد ربانی.

6. همان؛ عبدالرحمن جامی، «نفحات‌الانس»، به تصحیح مهدی توحیدی‌پور، ص 412. الحاکم، «تاریخ نیشابور»، ص 140. الحاکم، «تاریخ نیشابور»، ص 140.

7. عبدالرحمن جامی، «نفحات‌الانس»، به تصحیح مهدی توحیدی‌پور، ص 50؛ علی‌اکبر ترابی، «تاریخ ادیان»، چاپ دوم، ص 262.

8. «بندهش»، باب 17

9. یاقوت حموی، «معجم‌البلدان»، ج2، چاپ قاهره به زبان عربی، ص 187.

10. ابوالفضل بیهقی، تاریخ بیهق.

11. حسین کریمیان، «ری باستان»، ج2، ص 64.

منبع: گرایلی، فریدون، «نيشابور؛ شهر فيروزه»، 1375، ص19 ـ 23.

همچنین نگاه کنید به:

برچسب‌ها: نیشابور, دوره ساسانیان, ریوند, آذر برزین مهر

+ Reynand Information Base |

ربع بشفروش نیشابور

نیشابور سده‌های نخستین هجری، به چهار بخش اصلی، تقسیم می‌گردیده است. گستره این بخش‌های چهارگانه که «رَبع» نام داشته‌اند، از مسجد جامع در مرکز شهر آغاز شده و تا سرحد مشخص شده، کشیده می‌شده‌اند. این ربع‌ها عبارتند از «ربع ریوند»، «ربع مازُل»، «ربع شامات» و «ربع بُشفروش». ربع بُشفروش، بزرگترین ربع نیشابور و از آبادترین و حاصلخیزترین سرزمین‌های خراسان بوده است. برخی تاریخنگاران، بنیانگذاری بشفروش را به گشتاسب پیشدادی نسبت می‌دهند. بر پایه برخی از پژوهش‌ها، قدمگاه رضوی نیشابور معاصر در محدود این ربع، قرار می‌گیرد.

از نگاه جغرافیای تاریخی، استان‌های خراسان کنونی که در مرزهای سیاسی ایران امروز، وجود دارند، بخش غربی خراسان کهن و بزرگ‌اند. خراسان بزرگ، در سده‌های نخستین هجری، به چهار ربع يا بخش تقسيم مي‌گرديد كه هر ربع به نام مركز آن خوانده مي‌شد. حوزه سرزمینی خراسان غربی، را ربع نیشابور می‌نامیدند و ربع نيشابور، پهنه‌ گسترده‌اي بود كه از شرق، به حوزه‌ي مرو و از غرب، به قومس، دامغان و جرجان محدود بود. از شمال، به نساء ابيورد و خابران می‌رسید و از جنوب، بخش مهمي از قهستان را در بر داشت. مناطق و شهرهایی که در این گستره بودند در زمره ولایات نیشابور بودند و از آن جمله‌اند: ولايت بيهق، ولايت جوين، ولايت اسفراين، ولايت خبوشان، ولايت زوزن، ولايت ارغيان، ولايت خواف و ... .

اما مرکز ربع نیشابور که شهر نیشابور است؛ خود، دارای چهار بخش بود و این چهار ربع، از چهار طرف، شهر نيشابور را در ميان گرفته بودند. اين چهار ربع، شامل ربع‌هاي شامات، ريوند، مازول و بشتفروش مي‌شدند. ابوعبدالله حاکم در این باره، می‌گوید: «اما ارباع نشابور، چارست: ریوند، مازل، شامات، بشفروش. و کیفیت قسمت و مساحت آن است که از چار طرف مسجد جامع، به هر طرفی رفتند و تا کنارِ زمین ولایت قری و قنوات را به آن رَبع، نسبت دادند و به قریه‌ای که در آن جانب، معمور و بیشتر بود، اضافه کردند.» دکتر محمدرضا شفیعی کدکنی در تعلیقات تاریخ الحاکم، درباره «ارباع نیشابور» می‌نویسد: «ارباع: جمع رَبع است و ربع، در اینجا به معنی محله است ... ربع‌های نیشابور نیز در جهت صحرا و کوه، از مرکز شهر (مسجد جامع) به چهار طرف کشیده می‌شده است. مقدسی ]در «احسن‌ التقاسیم»[ در باب تقسیمات جغرافیایی نیشابور بزرگ می‌گوید: قصبه (=شهر اصلی و مرکزی) آن، ایرانشهر (صحیح: اَبَرشهر) است و چهار خان (=ربع)ها و دوازده رستاق (=ولایت) و سه خزینه و یک قصر و یک دار (=سرای) دارد: خان(ربع)‌ها عبارتند از: شامات، ریوند، مازل و بشتفروش. رستاق‌ها عبارتند از: بشت، بیهق، کویان (=جوین)، جاجرم، اسفراین، استوا، اسفند، جام، باخرز، خواف، زاوه و رُخ. و دار، عبارت است از زوزن و قصر، عبارت است از بوزجان و خزینه‌ها عبارتند از طوس و نسا و ابیورد.»

گشتاسب، بنیانگذار ربع بشفروش نیشابور

پس، چنانکه گفته شد شهر نیشابور، دارای چهار بخش یا ربع به نام‌های ریوند، مازُل، شامات و بُشفروش بوده است. در کتاب تاریخ الحاکم، پس از یادکرد ربع‌های ریوند، شامات و مازُل، به «ربع بُشفروش» پرداخته و آن را بزرگترین ربع نیشابور دانسته و می‌گوید: «ربع بشفروش: ناحیه بزرگتر ولایت است و دیه‌ها بزرگ معمور. به خراسان، از آن معمورتر نیست.» دکتر شفیعی کدکنی در تعلیقات مربوط به «ربع بشفروش» نوشته است: «یاقوت ]حموی در «معجم‌البلدان»[ این کلمه را بُشتَنفُروش (به ضم اول و سکون دوم و فتح تاء و سکون نون و ضم فاء و راء و سکون واو) ضبط کرده و می‌گوید «بُشتفروش (بدون نون) نیز خوانده می‌شود، کوره‌ای از اعمال نیشابور است که گشتاسب (بشتاسف) مَلِک آن را احداث کرده است و دارای صد و بیست و شش قریه است، بیهقی، چنین گفته است.» در قرون اخیر، آن را پیش‌فروش تلفظ می‌کرده‌اند و قریه‌ای به این نام، هنوز در آنجا باقی است. ]در «سه سفرنامه» قدرت‌الله روشنی و «سفرنامه خراسان و کرمان» افضل‌الملک[ استاد مولوی ]در «آثار باستانی خراسان»[، نوشته است که قسمتی از آن، هم‌اکنون از اوقاف آستان قدس رضوی است و در مغرب قدمگاه.»

در بخشی از کتاب تاریخ الحاکم که به «ذکر الطبقة السادسة من العلماء النیسابوریین و من سکنها و حدث فیها من علماء المسلمین رضی‌الله عنهم» پرداخته است از «یوسف بن یعقوب بن یوسف ابویعقوب المکاتَبِ بربع بشفروش» یاد می‌کند.

- منبع: ابوعبدالله حاکم نیشابوری، «تاریخ نیشابور»، ترجمه محمد بن حسین خلیفه نیشابوری، مقدمه و تصحیح و تعلیقات محمدرضا شفیعی کدکنی، تهران: آگه، 1375، ص 214، 215، 284، 285، 147.

همچنین نگاه کنید به:

آتشکده‌ها و جای‌های دینی در قلمرو نیشابور کهن

برچسب‌ها: نیشابور, ربع بشفروش, ربع نیشابور, گشتاسب

+ Reynand Information Base |

ریوند؛ نامی در گستره جغرافیای باستانی نیشابور

ریوند، نام یک کوه، یک ربع، یک شهرک و یک روستا در گستره جغرافیای باستانی نیشابور است که آتشکده آذر برزین مهر در آن قرار داشته است. نوشتار زیر از مدخل «ریوند» کتاب «واژه‌نامه اعلام جغرافیایی باستانی» گرفته شده است که به شیوه‌ای کوتاه به معرفی ریوند نیشابور می‌پردازد. در این کتاب، همچنین مدخلی دیگر، مرتبط با نیشابور وجود دارد که به گونه‌ای نسبتاً مشروح، به بازشناسی «ابرشهر» که نام کهن نیشابور است، ویژه گردیده است.

ریوند؛ Rēwand: کوه ریوند در نیشابور خراسان است و آتشکده مشهور «آذر برزین مهر»، در آن قرار دارد. شاید بین کوه ریوند در خراسان و ریوند که جغرافی‌نویسان اسلامی، آن را یکی از روستاهای نیشابور، معرفی کرده‌اند، رابطه‌ای باشد. به ویژه که روستایی هم نزدیکی آن کوه، هم‌نام همان کوه وجود داشته است. به موجب رای جغرافیانویسان اسلامی، نیشابور دارای چهار روستا بوده است که ریوند هم یکی از آن‌هاست و به نام آتشکده آذر برزین مهر مشهور است. (1)

ریوند، شهرکی است در روستایی به همین نام، در یک منزلی باختر نیشابور. ریوند در سده چهارم، مسجدی داشت که از آجر ساخته شده بود و نهری از میان آن می‌گذشت. انگور فراوان و گلابی نیکوی بی‌نظیر داشت.(2) کوه ریوند، در اوستا به صورت رئونت نوشته شده است.(3) نام کوه ریوند در گزیده‌های زاداسپرم فصل سوم بند 85 ذکر شده است.

- پانوشت‌ها:

1. اوشیدری، جهانگیر، «واژه‌نامه مزدیسنا»، نشر مرکز، 1371، زیر واژه ریوند.

2. لسترنج، گای، «جغرافیای تاریخی سرزمین‌های خلافت شرقی»، ترجمه محمود عرفان، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، 1372.

3. پورداود، «یشت‌ها»، ج1 و 2 به کوشش بهرام فره‌وشی، تهران: دانشگاه تهران، 1356، ج2.

- منبع: بحرانیان، حمیده، «واژه‌نامه اعلام جغرافیایی باستانی»، تهران: شرکت تعاونی کارآفرینان فرهنگ و هنر، 1388، ص100.

همچنین نگاه کنید به:

جغرافیای تاریخی ریوند

نیشابور؛ رئونت باستانی ... بخش سوم

برچسب‌ها: نیشابور, ریوند, آذر برزین مهر

+ Reynand Information Base |

برای خواندن بخش پیشین این نوشتار، بر روی اینجا کلیک نمایید

-- دلايل طبيعي:

كوه بينالود كه از آن چشمه‌سارها و رودهاي فراوان روان مي‌شود و دامنه و دشت نيشابور را خرم و آبادان نگاه مي‌دارد، و دشت گسترده‌اي كه از همه سو در ميان كوه‌ها قرار دارد و درازاي آن نزديك بر 200 كيلومتر و پهناي آن نزديك به 50 كيلومتر كه در بخشي از آن كويري خرد نيز پديد آمده است كه روندگي و دمندگي هوا ميان كوهسار و كوير نيز ويژگي ديگري بدان بخشيده چنان‌كه همه گونه ميوه و درخت و كشت و ورز در ميان اين كوه و كوير پديد مي‌آيد و خود به رونق بازار و بازرگاني آن ياري مي‌رساند.

مقدسي از كسي به نام ابوبكر عبدوي گفتاري مي‌آورد كه:‌ آب‌هاي كاريزها و رودها و چشمه‌سارهاي نيشابور را اندازه گرفتم، با آب دجله برابر آمد!‌ و اين خود يكي از دلايل رگ آباداني نيشابور است كه همواره از مادر مهربان خويش كوه بينالود آب به سوي آن روان است و بر و بوم آن آبادان!

-- دلايل سياسي:

خراسان، در زمان باستان بزرگ‌ترين بخش ايران و مهم‌ترين آن به‌شمار مي‌رفت؛ و از گستردگي آن و بزرگي شهرهايش اين خود پيداست،‌ چنان‌كه در انجمن‌هاي ايراني، ‌همواره پس از نام شاهنشاه نام سپاهپت خراسان برده مي‌شد.

نامه‌ي شهرستان‌هاي ايران كه از آن ياد كرديم و بسيار ياد كرده‌اند، نخستين شهر از ايران را چنين ياد مي كند: در ناحيه‌ي خراسان، شهرستان سمرقند ... و از اينجا گستردگي زمين خراسان كه از آن سوي سير دريا، تا مرز كومش و بستام (دامغان و شاهرود)‌ و از درياي آرال تا نيمروز و درياي هامون را در بر مي‌گيرد با آمارها و شمارهاي امروز چه‎آن نيز خود يك كشور بزرگ بوده و چنين پيداست كه در بيشتر روزگاران، نيشابور پايتخت آن بوده است.

اما آنچه كه براي پيش آمدن آسايش و آرامش در نيشابور شايسته‌ي يادآوري است، شهر باستاني توس است كه در شمال بينالود قرار داشته و جايگاه ارتش و سپاه ايران براي پيشگيري از يورش‌هاي تاتاران بوده؛ و مي‌بايد سنجيد كه اگر در همه‌ي زمان‌ها آن ارتش آماده در نيشابور به‌سر مي‌برد، ‌بخشي بزرگ از شهر ويژه‌ي دژ‌ها و پادگان‌ها مي‌شد و از رونق بازارها و كتابخانه‌ها و كارگاه‌ها مي‌كاست ... و اين‌چنين،‌ نيشابور داراي دو سپر از سوي توران بود: يكي كوه بينالود و ديگري شهر گرامي توس، كه پس از يورش مغولان ديگر از زير آوار و خار و خاكستر بر نخاست!

مردمان دو شهر نزديك به‌هم، همواره با هم دشمني‌اي اندك دارند؛ و با نيش زبان يكديگر را مي‌آزارند ... اما درباره‌ي توس و نيشابور، شايد بنا به همين دلايل، دشمني بيشترك بوده است؛ چنان‌كه خواجه ابوالفضل بيهقي در تاريخ خويش مي‌نويسد كه: «ميان نيشابوريان و توسيان تعصب بوده است از قديم الدهر باز، و چون سوري قصد حضرت كرد و برفت، آن مخاذيل فرصتي جستند و بسيار مردم مفسد بيامدند تا نيشابور را غارت كنند ...»

و توس با آنكه جايگاه سپاه ايران بود، خود از شهرهاي تابع نيشابور به‌شمار مي‌رفت و نيشابور را پشت بدان شهر گرم بود.

- شهر مردم:

با اين سخنان پيداست كه نيشابور از زمان باستان شهري مردمي بوده است و مردمان ايران روي بدان داشته‌اند، و در آنجا براي خويش كاخ برافراشته‌اند ... و اين داستان، در روزگار پس از اسلام كه جنبش‌هاي مردمي بيشتر توان و نيرو گرفت، و انبوه مردمان كشاورز و دستورز را شايندگي اندر شدن به گروه دبيران و نويسندگان پيدا شد، هياهوي مردمي نيشابور نيز بيشتر فراگرفت تا بدانجا كه مي‌بينيم در روزگار ابوسعيد ابي الخير، درنيشابور، قماربازان نيز براي خود پادشاهي دارند: «روزي شيخ ما، در نيشابور بر نشسته بود ( سوار بر اسب بود)‌ و در جمع متصوفه در خدمت وي بودند، و به بازار فرو مي‌شدند. جمعي برنايان (كودكان) مي‌آمدند برهنه، هر يك ازارپايي (كفش) چرمين در پاي كرده و يكي را بر گردن گرفته مي‌آوردند. چون پيش شيخ رسيدند‌، شيخ پرسيد: ‌اين كيست؟‌ گفتند: امير مقامران (قماربازان) است. شيخ او را گفت: اين اميري به چه يافتي؟ گفت اي شيخ به راست باختن و پاك باختن! شيخ نعره اي بزد و گفت:‌راستباز باش و پاكباز باش و امير باش... »

و خراسانيان خود براي ابوسعيد در خانقاه نيشابور تخت پادشاهي گذاشتند و او را بر چاربالش (تخت شاهي كه از چهار سو باش داشته)‌ مي‌نشاندند و در برابرش چون در دربار شاهان به رده مي‌ايستند، و فرستادگان عارفان ديگر شهرهاي ايران را به پيشگاهش مي‌بردند ... و با اين‌كار، ‌پشت به دستگاه پادشاهان فرمانروا بر ايران مي‌كردند.

ايرانيان، هنگامي كه پس از گذر از ستم بني‌ اميه اندك اندك ستم پنهان اما كاري بني عباس را ديدند، در برابر بغداد،‌ نرمك نرمك به آرايش پايتخت مردمي خويش برخاستند و از همه سو روي بدان آوردند. هياهو مدرسه‌ها و مساجد و خانقاه‌هاي آن را فراگرفت، ‌آمد و شد در بازارها و كاروانسراها آغاز شد، از نيشابور تا بلغار و روم كاروان‌ها به راه افتاد.

در اسرارالتوحيد از يك بازرگان نيشابور ياد مي‌شود كه يك انباز (‌شريك) در بلغار و يك انباز در نهرواله داشته است!

تذكرة الاولياء در نيشابور از بازرگاني زرتشتي،‌ بهرام نام، ياد مي‌كند كه توفان كشتي‌هايش را در دريا به غرق كشانده!‌ در ساختن كاروانسراي زعفرانيه‌ي نيشابور كه هنوز ويرانه‌هاي آن ميان نيشابور و بيهق (سبزوار)‌ برپاست، ياد مي‌كنند كه بازرگاني چيني براي آن‌كه رونق بازار چين را به رخ بازرگانان ايراني كشد، يك كاروان زعفران به ايران گسيل داشت و به كاروانسالار فرمود كه هر آينه زعفران را به كسي بفروشد كه يكجا توان خريد آن را داشته باشد؛ و بازرگان كه از راه شمال شهرهاي ايران را پيموده بود و خريدار نيافته بود، ‌هنگام بازگشت در نيشابور به جايي رسيد كه بازرگاني كاروانسرايي مي‌ساخت. از وي چگونگي را پرسيدند و او داستان را باز گفت. بازرگان نيشابوري را غيرت به جوش آمد و زعفران را يكجا از او بخريد و بفرمود تا در زير پي ساختمان كاروانسرا ريزند و به كاروانسالار گفت به چين بازگرد و بگو كه كاروان زعفران شما را در ايران در گل پي كاروانسرا ريختند ... نام اين كاروانسرا زعفرانيه گرديد و سده‌ها از آن بوي خوش زعفران مي‌آمد.

در همين بازار امروز جهان،‌ به‌رونق‌ترين كار آبگينه‌ي باستاني، ‌آبگينه‌ي نيشابور است، و بايستي سنجيد كه آن بازار در زمان خود تا چه اندازه به رونق بوده است كه هنوز بازار آبگينه‌ي جهان را در دست دارد!

در اسرارالتوحيد مي‌خوانيم كه: «‌شيخ ما، حسن مؤدب را گفت كه اين زر گير و به بازار كرمانيان شو ...» و بي‌گمان بازاري كه از چارسوي كرمانيانش نام بر جاي مانده، چارسوي رازيان و كاروانسراي همدانيان و تيم و تيمچه‌ي اردبيل و شيراز، ‌خجند و سمرقند و بخارا و كابل و هرات را نيز داشته است.

شهري كه عارفان ايراني را از چارسو به خود فرا مي‌خواند، شهري كه شاعران و نويسندگان را در مدرسه‌ها و كتابخانه‌هاي خويش مي‌پرورده ... شهري كه بانگ دراي كاروان‌هايش هنوز به گوش جان مي‌رسد.

اين‌چنين، داستان نيشابور به آفاق منتشر گشت و ايران و پادشاهان را نيز به سوي خود فرا خواند.

نخستين امير ايراني كه در نيشابور پس از اسلام تخت نهاد، ابومسلم مرزوي سپاهبد جوانمرد ايراني بود كه به ياري سپاه خراسان بني اميه را پس از يك سده ستم از بساط زمين بزدود. (‌سال 131 ه.ق )

پس از سنبادگبر نيشابوري به خونخواهي ابومسلم از نيشابور برخاست و چند سال با سپاهيان بني عباس جنگيد و سالها شرق ايران را از دستبرد عباسيان آزاد كرد تا سال 138 هجري.

طاهريان ، از سال 206 در خراسان آزادي خود را از بغداد آشكار كردند، و در سال 207 نام مأمون را از خطبه‌هاي نماز بيفكندند و نيشابور را پايتخت خويش گردانيدند.

يعقوب ليث، در سال 259 بازمانده‌ي طاهريان را در نيشابور بشكست و چندي در نيشابور بزيست.

پس از شكست عمروليث از امير اسمعيل ساماني در سال 287 هجري، بخارا پايتخت خراسان گرديد و همواره از سوي ايشان اميري بر نيشابور فرمان مي‌راند؛ و در زمان فرزندان سبكتكين، نيشابور سر از فرمانروايان تاتار آزاد داشت و گهگاه شاهان سفري به آن شهر مي‌كردند.

فرزندان سلجوق از آغاز كشاكش با فرزندان سبكتكين گاهگاه نيشابور را پايتخت قرار مي‌دادند، اما آلب ارسلان و ملكشاه و سنجر بيشتر در اين شهر به سر مي‌بردند.

در سال 549 هجري در زمان سنجر سلجوقي چون غزان بر نيشابور يورش آوردند به مردم شهر نيشابور نامه نوشتند كه آنان را بپذيرند و مردم شهر از پيشواي مذهبي خويش امام محمد يحيي فرمان خواستند و او فرمان به جنگ با آنان را داد ... و چون آنان پيروز شدند،‌ شهر را به آتش كشيدند و همه‌ي كتابخانه‌ها را غارت كردند و كتابها را سوختند. چندان در دهان امام محمد يحيي خاك ريختند كه او خفه شد! و شاعران بزرگ چون انوري و خاقاني در مرگ او سوگنامه‌ها سرودند، چنان‌كه در زمان زندگيش مدح‌ها سروده بودند.

در زمان خوارزمشاهيان ( فرزند آلتونتاش ترك كه به فرمان محمود بر خوارزم يعني دل ايران فرمانروا شدند، و لقب خوارزمشاهي را تا ويران كردن ايران با خويش به اين سو آن سو بردند)‌ چنانكه همه‌ي تاريخ‌نويسان يك‌زبان‌اند، مردم شهر نيشابور خود به رهبري فرماندهان مردمي در برابر سپاه مغول ايستادند و جنگيدند. چون داماد چنگيز به تير نيشابوريان كشته شد، آن يورشگر خونخوار تاريخ با همه‌ي سپاهيانش پيرامون شهر را بگرفت و سوگند خورد كه نيشابور را ويران كند و بر فراز آن جو بكارد!‌ مردم نيشابور از هيچ جاي ياري نيافتند، اما خود در برابر سپاه مغول ايستادند و پيمان بستند كه مغولان يك دختر از نيشابور نگيرند ... خانه به خانه جنگيدند و در هر خانه، آن‌گاه كه چشمان آن خونخواران از در و ديوار شكسته به اندرون مي‌افتاد ... پدر با شمشير دختركان و پسركان خود و آنگاه بانوي خانه‌ي خود را مي‌كشت، پس‌آنگاه بر دست مغولان كشته مي‌شد ... و اين‌چنين نيشابور به زير خاك رفت!

- منبع: جنيدي، فريدون. «نيشابور پايتخت فرهنگي»، وب‌نوشت روزنت‌نيشابوريان، تاریخ مشاهده: 18/01/1387. به کوشش ققنوس شرق، ابرشهر: دانشنامه نیشابور، فروردین‌ماه 1387.

برچسب‌ها: نیشابور, ریوند, بینالود, شهر مردم

+ Reynand Information Base |

بناي نيشابور را به انوش بن شيث آدم نسبت مي‌دهند، اما در واقع از زمان ساسانيان است كه نيشابور، چهره تاريخي و شناخته‌شده‌اي به خود گرفته و از هاله ابهام بيرون مي‌آيد. در دوره ساسانیان، فرمانروای ساسانی به نام کنارنگ در کهندژ نیشابور اقامت داشت و بر ربع نیشابور (گستره خراسان کنونی) فرمان می‌راند، همچنین سرزمین نیشابور، به خاطر وجود آتشکده آذربرزین‌مهر از اهمیت و وجهه مذهبی خاصی برخوردار بود. از آغاز قرن سوم هجري كه مقارن با حكومت طاهريان در خراسان بود تا اواسط قرن ششم، نیشابور، دوران اعتلاء و شكوه خود را طي مي‌كرد و مهم‌ترين بخش ممالك شرقي اسلامي محسوب مي‌شد و به قدري شهرك و ديه اطراف آن را فرا گرفته بود كه از آن به عنوان «خزانه مشرق» ياد مي‌كردند و خاطرات عمارت، زيبايي و آباداني اين شهر براي رهگذران و مسافراني كه از آن عبور مي‌كردند فراموش‌ناشدني بود. اين شهر، در مسير جاده ابريشم قرار داشت و معروف به «تجارتخانه خاور و باختر» و «خزانه مشرق» بود و همچون حلقه‌ي اتصال بين سرزمين‌هاي شرق و غرب آن زمان مي‌مانست. به همين علت بدان «دهليز مشرق» مي‌گفتند. در اين نوشتار، کوشش شده است تصويري از شهر نيشابور از ابتداي پيدايي آن، تا قرن پنجم هجري -با تكيه بر اطلاعات امام حاكم [پديدآور «تاريخ نيشابور»، 321-405 هـ.ق] و همچنین بهره‌برداری از ديگر منابع تاريخي- به دست داده شود.

امام حاكم بناي نيشابور را به انوش بن شيث آدم نسبت مي‌دهد و بر اين اساس شهر، قدمتي طولاني مي‌يابد.(1) اما در واقع از زمان ساسانيان است كه نيشابور چهره‌ي تاريخي و شناخته شده‌اي به خود گرفته و از هاله‌ي ابهام و ترديد بيرون مي‌آيد.

شاپور اول ساساني (272-421م.)، پسر اردشير بابكان، شهر قديم را در حوالي قهندژي كه از قبل در آنجا وجود داشت بنا نمود و به دستور وي، خندقي نيز در اطراف اين قلعه حفر نمودند.(2) بعدها شاپور دوم ساساني، در قرن چهارم ميلادي، به قصد استحكام مرزهاي شمال شرقي كشور روانه‌ي اين خطه شد و در آنجا پس از غلبه بر پهليزگ تور (پهله چك تور) –پادشاه تورانيان- در محل كشته شدن پهليزگ دستور داد تا شهري بنا شود و آن را «نيوشاپوهر» ناميد. به معني «كار خوب شاپور، عمل شاپور يا شاپور پهلوان»(3).

شهر جديد در كنار كهندژي كه از قبل باقي مانده بود بنا شد و در اطراف آن خندقي نيز حفر گرديد. به هنگام كندن خندق، گنجي پيدا شد كه بر عامّه تفقّد كردند(4) و از اين نكته معلوم مي‌شود كه در گذشته، شهري در اين منطقه، حيات داشته است.

موضعي كه شهر نيشابور در آنجا بنيان گرفت شرايط جغرافيايي و اقليمي بسيار مناسبي براي ايجاد شهر داشت. دشتي هموار يا به قولي «در هاموني نهاده»(5)، آب آشاميدني آن از چشمه‌ها و رودخانه‌ها(6)، كوه‌ها بر جوانب آن(7)، هواي نيروبخش و سالم(8)، خالي از خطايا، عاري از وبا و اكثر بلايا(9) و زميني بسيار حاصلخيز و پُرنعمت.

شهر ساساني قبل از اسلام، داراي يك قلعه‌ي نظامي (كهن‌دژ، كهندز، قهندز) و يك خندق اطراف آن بود. خارج از اين كهندژ، يك شهر داراي حصار، به همراه يك خندق در گرداگرد آن، موجود بود كه اين دو خندق، توسط پلي، به يكديگر متصل مي‌شدند. همچنين يك منطقه مسكوني بنام انبارده وجود داشته كه تا زمان تخريبش به دست عمرو ليث پابرجا بوده است و در آن زمان از خاك آن توانستند مقابل جامع شهر بازاري بسازند.(10)

در دوران ساسانيان، يك شهر از سه قسمت «كهندژ»، «شارستان» و «ربض» تشكيل مي‌شد. اين تقسيم‌بندي مبتني بر نظام طبقاتي حاكم بر جامعه‌ي ساساني استوار شده، بر اساس آن، جايگاه سه طبقه برگزيده جامعه ساساني يعني موبدان، دبيران و ارتشتاران، كه به ترتيب امور مذهبي، اداري و نظامي جامعه را در اختيار داشتند در درون حصار شارستان و در پيرامون كهندژ تعيين مي‌گرديد و ربض يا پيرامون شهر هم جايگاه استقرار مردم عادي يا واستريوشان (طبقه چهارم) بود.

شاپور دوم ساساني، كهندژ باستاني نيشابور را توسط دو خندق به شارستان ضميمه نمود و بر طبق اعتقاد ساسانيان كه جهان را داراي چهار بخش مي‌دانستند. چهار دروازه در چهار جهت شارستان ساخته شد و به نحوي كه «چون آفتاب طلوع كردي شعاع آن از چار دروازه در درون شهر سطوع كردي ... و به وقت غروب از هر چار دروازه در نظر بودي كه پوشيده شدي».(11)

شهر نيشابور، در زمان ساسانيان، داراي شكل منظمي بوده و بنا به شيوه و عادت شاهان ساساني كه شهرها را به شكل جانوران يا اشياء مي‎ساختند، شهر را به شيوه‌ي رقعه‌ي شطرنج؛ هشت قطعه در هشت قطعه، ساخته بودند با بارويي مربع‌مسطتيل شكل با 15 هزار گام.(12)

نيشابور، مرزباني ملقب به كنارنگ يا كنار داشت كه به عنوان حكمران، بر ربع نيشابور فرمان مي‌راند.(13) اراضي اين شهر در تملك يكي از شاخه‌هاي دودمان سورن قرار داشت.(14) وجود آتشكده‌ی مقدس آذر برزين مهر يا آتش كشاورزان كه يكي از سه آتشكده‌ي عمده‌ي زمان ساسانيان مي‌باشد به نيشابور جنبه‌ي مذهبي نيز مي‌بخشيد.

برخي از منابع ما را از وجود آتشكده‌ي زرتشتيان در ناحيه‌ي نيشابور مطلع مي‌سازند(15) و جالب اينجاست كه در همان زمان، تعداد زيادي مسيحي نيز در اين شهر و حوالي آن ساكن بوده‌اند و نيشابور، مقر اسقف نستوري‌ها بود.(16) به هر روي، نيشابور در دوره‌ي ساسانيان يكي از شهرهاي بزرگ، آباد و مرزي خراسان و همواره مورد توجه بود.

همانطور كه گفته شد اجزاي سازنده‌ي شهرهاي ايراني پيش از اسلام از سه بخش كهندژ، شارستان و ربض تشكيل مي‌شد. پس از ورود اسلام به ايران با آنكه اساس زندگي شهري در دوره‌ي اسلامي از شهرنشيني دوره‌ي ساساني مايه مي‌گرفت اما اين شهرها داراي ويژگي‌هايي بودند كه آنها را از شهرهاي پيش از اسلام، متفاوت مي‌ساخت.

در دوره‌ي اسلامي، جنبه‌هاي اداري، نظامي و اقتصادي و اجتماعي شهر همچنان پابرجا ماند و با در هم ريختن نظام طبقاتي زمان ساسانيان، در شهرها تغييرات ساختاري بر اساس «امت اسلامي» روي داده در دوره‌ي مذكور، سازمان‌هاي ديني، در شالوده‌ی زندگي شهري اهميت زيادي پيدا كردند. مسجد آدينه يا جامع، از اجزاي اصلي نظام شهر شد. در اين دوره، شهرها و روستاهاي پيرامون آنها در نظام‌هاي منطقه‌اي به يكديگر پيوند خورده، مجموعه‌ي همبسته‌اي را پديد آوردند و اساس اين پيوند وجود صنايع دستي و بازرگاني و فعاليت‌هاي كشاورزي بود.

بعد از اسلام اجزاي سازنده‌ي شهري بدين ترتيب مشخص مي‌شدند:

1. ارك يا كهندژ كه در ميانه‌ي شهر قرار داشت و شامل مسجد جامع، دارالخلافه يا دارالاماره و تشكيلات اداري مي‌گرديد.

2. شارستان يا شهرستان كه بخش اصلي و قديمي شهر بود و مشتمل بر محله‌هاي مسكوني، بازارها، مهمانخانه‌ها، گرمابه‌ها و گورستان‌ها مي‌شد.

3. پيرامون يا حومه كه بطور كلي به آبادي‌هايي كه شهرستان را در ميان مي‌گرفتند اطلاق مي‌گرديد و به آن روستا و به عربي رستاق يا حايط مي‌گفتند.

نيشابور، در عهد خلافت عمر بن خطاب، فتح شد. اما همواره در ناآرامي بسر مي‌برد و مردم، هواي شورش داشتند. ديري نپاييد كه نيشابوريان نفوذ اعراب را برانداختند و نيشابور استقلال يافت. ولي مجددا در زمان خلافت عثمان توسط عبدالله بن عامر گشوده شد (31هجري).(17) اين شهر، در دوره اسلامي به پيشرفت خود ادامه داد و به زودي مبدل به يكي از بزرگترين و آبادترين شهرهاي ايران گشت.

خراسان، در اين دوره، به چهار ربع يا قسمت تقسيم مي‌گرديد كه هر ربع به نام مركز آن خوانده مي‌شد. ربع نيشابور را به دليل مركزيت همين شهر، نيشابور مي‌ناميدند. «شهري بود عظيم، داراي بزرگان بي‌شمار و منبع انديشمندان»(18).

نیشابور، دهلیز شرق

ربع نيشابور، پهنه‌ي گسترده‌اي بود كه از شرق، به حوزه‌ي مرو و از غرب به قومس، دامغان و جرجان محدود بود. از شمال به نساء ابيورد و خابران(19) ختم مي‍گرديد و از جنوب غالبا بخش مهمي از قهستان را نيز در بر داشت و در يك مركزيت هندسي با فواصل مساوي از شهرهاي پيرامونش قرار گرفته بود.(20) اين شهر در مسير جاده‌ي ابريشم قرار داشت و معروف به «تجارت‌خانه خاور و باختر»(21) و «خزانه مشرق» بود و همچون يك حلقه‌ي اتصال بين سرزمين‌هاي شرق و غرب آن زمان مي‌مانست. به همين علت بدان «دهليز مشرق» مي‌گفتند.(22)

نيشابور در اوايل قرون اسلامي با مساحت يك فرسنگ در يك فرسنگ، داراي قهندز، ربض و شهرستان بود و بدين ترتيب ساختار كالبدي دوران ساساني بر جاي خود باقي مانده بود.(23) منابع آب شهر نيز از رودها و كاريزها تامين مي‌شد(24)

در اواخر قرن سوم هجري، شهرك يا شهرستان در ميان شهر بود و اطراف آن را بارو و خندقي فرا مي‌گرفت. كهندژ از آن حالت مركزيت خود خارج شده و در عوض ربض اهميت پيدا كرده بود.(25) بنا به عقيده‌ي صاحبنظران، مهمترين عامل تحول و دگرگوني شهرهاي ايران در اوايل دوره‌ي اسلامي مربوط است به رشد و توسعه‌ي سريع بازرگاني و توليدات صنعتي در شهرها. بدين ترتيب رفته رفته از اهميت شارستان كاسته شده و اهميت ربض كه جمعيت و كاركرد اقتصادي آن بالا مي‌رفت افزون گرديد.

وجود سه مركز «ارگ (دارالاماره)»، « مسجد جامع» و «بازار» در ربض اهميت فراواني به آن بخشيده بود و محلات مسكوني در اطراف اين سه عنصر تعيين‌كننده نقش اداري-سياسي-مذهبي و اقتصادي شكل مي‌گرفتند. اما با گذشت زمان، دارالاماره‌ها مجزا شده يا در حاشيه‌ي شهرها به صورت رفيع‌تر و باشكوه‌تر بنا شدند.

نيشابور در زمان امام حاكم، داراي شصت ديه بود كه هر يك از اين ديه‌ها خود داراي باغ‌ها، بستان‌ها، بازار، معابر، خانقاه‌ها، مقابر و ... بودند و در اثر مرور زمان و با گسترش ربض شهر، در كالبد و سواد شهر وارد شده و جزء محله‌ها و كوي‌هاي نيشابور شدند.(26) از جمله‌ي آن ديه‌ها مي‌توان به موارد زير اشاره نمود:

الزيق، بوياباد، رمجار عليا، رمجار سفلي، باغك و شهرستانه (دو ديه يهودي‌نشين بودند)، نصرآباد، دارابجرد، مناشك عليا، مناشك سفلي، محمدآباد، جوري، جنركاباد، رافقه و ... .

همچنين نيشابور در آن زمان، بالغ بر چهل و هفت محله داشت كه وسعت برخي از آنها به اندازه‌ي نصف شيراز بود مانند محله‌ي جولاهگان كه زيادت از سيصد كوچه داشت.(27) محله‌ي حيره كه جايگاه اوليا و بزرگان دين بود. محله‌ي بوياباد كه در آباداني، مرتبه‌ي شكوه و جلال مردمانش زبانزد بود. محله‌ي نصرآباد كه در قسمت بالاي شهر قرار داشت و محله‌ي بازرگانان و تجار نيشابور بود. محله‌ي كسلان كه به واسطه‌ي مسجد باشكوه و عظمتش شناخته مي‌شد. محله‌ي ديز كه يكي از كهن‌ترين محله‌هاي شهر و بازمانده‌ي قبل از اسلام بود. اولين مسجد بعد از فتح نيشابور، توسط مسلمين در آنجا ساخته شده بود. محله‌ي شادياخ، مشهورترين محله در زمان امام حاكم و ازمنه‌ي بعدي بوده و وسعت و اعتبار خاصي داشت. شهرت اين محله، بيشتر به خاطر وجود قصرهاي آل طاهر در آنجا و وجود تشكيلات اداري بود. محله‌هاي فز، درباغ، باب عقيل، باب عسگر، باب عزره، حرب، باب معاذ، بيدستان، مربعه، سيمجرد، سرپل و ... از ديگر محله‌هاي نيشابور بودند.(28)

چهار ربع يا خان، از چهار طرف، شهر نيشابور را در ميان گرفته بودند كه خود اين ربع‌ها روي هم رفته، شامل شش هزار ديه مي‌شدند. اين چهار ربع، شامل ربع‌هاي شامات، ريوند، مازول و بشتفروش مي‌شدند.(29)

علاوه بر اينها ربع پهناور و آباد نيشابور، داراي دوازده ولايت بود كه اين ولايات نيز هر يك داراي قريه‌هاي متعدد و قنات‌ها و باغ‌ها و عمارت‌ها بودند لايعدّ لايحصي. بدين ترتيب تمام مردماني را كه در آن پهنه‌ي جغرافيايي گسترده به نام ربع نيشابور خوانده مي‌شد زندگي مي‌كردند، نيشابوري مي‌خواندند. برخي از اين ولايات عبارت بودند از ولايت بيهق، ولايت جوين (گويان)، ولايت اسفراين، ولايت خبوشان (استوا)، ولايت زوزن، ولايت ارغيان، ولايت خواف و ... .

نيشابور به سبب داشتن شرايط اقليمي و طبيعي بسيار مستعد و مناسب و عبور جاده‌ي ابريشم از آن بعيد نمي‌نمود كه از همان اوان پيدايي شهر و گسترش آن در طي زمان مبدل به يكي از بزرگترين شهرهاي خراسان شود. در واقع موقعيت جغرافيايي شهر، خود بستر مناسبي بود تا در كنار رشد تصاعدي ربض و شارستان، محله‌ها نيز به سرعت گسترش يابند، مهاجرت‌ها به ميزان زيادي افزايش پيدا كند و ولايت‌هاي پيرامون شهر كه همگي جزو ربع نيشابور محسوب مي‌شدند مركز داد و ستد و تامين نيازمندي‌هاي خود را به مركز ارجاع دهند. به سبب همين رونق تجارت و صنعت و زندگي شهري در نيشابور، به ربض جنوبي منتقل شد و راسته بازارها كه بصورت عمود بر هم، از چهارسوي كوچك تا چهارسوي بزرگ در يك امتداد شرقي-غربي كشيده شده توسط مياديني به دارالاماره و معسكر و مسجد جامع وصل مي‌شدند در ربض شكل گرفت.

از قرن سوم به بعد كه دارالاماره توسط طاهريان به خارج از شهر انتقال يافت، عنصر حكومتي در همانجا باقي ماند اما مسجد جامع و بازار، همچنان در داخل شهر ماند. آنها در زندگي مردم نقشي پويا و اساسي داشتند و نيشابور به واسطه‌ي كثرت مساجد، مدارس، بازارها و خانقاه‌هايش شناخته مي‌شد.

تمام اينها نشانه‌هايي هستند از گسترش حيات شهري و مدني نيشابور در طول تاريخ ميانه‌ي ايران. نيشابور از آغاز قرن سوم هجري كه مقارن با حكومت طاهريان در خراسان بود تا اواسط قرن ششم دوران اعتلاء و شكوه خود را طي مي‌كرد و مهم‌ترين بخش ممالك شرقي اسلامي محسوب مي‌شد و به قدري شهرك و ديه اطراف آن را فرا گرفته بود كه از آن به عنوان «خزانه مشرق» ياد مي‌كردند و خاطرات عمارت، زيبايي و آباداني اين شهر براي رهگذران و مسافراني كه از ان عبور مي‌كردند فراموش‌نشدني بود.

- پانوشت‌ها:

1. الحاكم نيشابوري، ابوعبدالله: تاريخ نيشابور، مقدمه، تصحيح و تعليقات: محمد رضا شفيعي كدكني، تهران، نشر اگه، چاپ اول، 1375، ص62.

2. همان، ص 198.

3. پيگلوسكايا،و،ن، و ديگران: شهرهاي ايران در روزگار پارتيان و ساسانيان، ترجمه عنايت الله رضا، تهران، انتشارات علمي و فرهنگي، ج1، 1367، صص 7-266.

4. الحاكم، پيشين، ص199.

5. ابن حوقل، صورة الارض: ترجمه دكتر جعفر شعار، تهران، انتشارات بنياد فرهنگ ايران، 1345، ص166.

6. اصطخري، ابواسحق ابراهيم: مسالك و ممالك، به كوشش ايرج افشار، تهران، بنگاه ترجمه و نشر كتاب، 1348، ص206.

7. حدود العالم من المشرق الي المغرب، مجهول المولف، به كوشش دكتر منوچهر ستوده، تهران، كتابخانه طهوري، 1362،ص89.

8. الحاكم، پيشين، ص197.

9. مقدسي، ابوعبدالله بن احمد: احسن التقاسيم في معرفه الاقاليم، ترجمه علينقي منزوي، تهران، شركت مؤلفان و مترجمان ايران، ج دوم، اسفند 1361، ص435.

10. الحاكم، پيشين، ص198

11. همان، ص 199.

12. مستوفي، حمد الله: نزهة القلوب، به اهتمام گ-آي-استرنج، تهران؛ دنياي كتاب، چاپ اول، 1362، ص 147.

13. ابن خرداد به: مسالك و ممالك، ترجمهسعيد خاكرند، تهران، نشر ميراث ملل، 1371، ص24.

14. شهرهاي ايران در روزگار پارتيان و ساسانيان، ص 249.

15. حسن بن محمد بن حسن: تاريخ قم، تصحيح سيد جمال الدين طهراني،تهران، مطبعه مجلس، 1353، ص89.

16. لکهارت، لارنس: نيشابور، ترجمه عباس سعيدي، مجله دانشكده ادبيات مشهد، سال سوم، شماره 4، ص340.

17. الحاكم، پيشين، ص 206.

18. ابن خرداد به،پيشين،ص57.

19. خابران يا خاوران يا دشت خاوران، ناحيه اي از خراسان كه بخشي از آن امروز در ايران قرار دارد و بخش مهمتر آن در تركمنستان، اتحاد شوروي سابق، مهنه و باورد از آبادي هاي عمده ي آن به شمار مي رفته است.

20. اعتضادي، لادن: نيشابور‌(ابرشهر)، كنگره ي معماري و شهرسازي، ارگ بم، 1374،ص562.

21. مقدسي، پيشين،ص 89.

22. بارتولد و: تذكره جغرافياي تاريخي ايران، ترجمه حمزه سردادور، تهران، انتشارات توس، چاپ دوم، 1358، ص128.

23. حدود العالم، پيشين، ص89.

24. اصطخري، پيشين، ص 204.

25. مقدسي، پيشين، ص 462.

26. الحاكم، پيشين، صص 199-200.

27. همان، ص 200.

28. همان، صص201-202.

29. همان، صص 214-215.

- منبع:

-- صفايي، اكرم. «تاريخ نيشابور»، كتاب ماه تاريخ و جغرافيا، ش 44و 45، خرداد و تير 1380، صص 101-103.

برچسب‌ها: نیشابور, کهندژ, محلات قدیمی نیشابور, ولایات ربع نیشابور

+ Reynand Information Base |

نیشابور سده‌های نخستین هجری، به چهار بخش اصلی، تقسیم می‌گردیده است. گستره این بخش‌های چهارگانه که «رَبع» نام داشته‌اند، از مسجد جامع در مرکز شهر آغاز شده و تا سرحد مشخص شده، کشیده می‌شده‌اند. این ربع‌ها عبارتند از «ربع ریوند»، «ربع مازُل»، «ربع شامات» و «ربع بُشفروش». ربع ریوند، مساحتی در حدود سیزده فرسنگ در پانزده فرسنگ داشته و گستره‌ای از حد توس در شرق تا حد بیهق در غرب را در بر می‌گرفته است. همچنین گفتنی است که ریوند، نام نیشابور در دوره اساطیری، نام کوهی در سرزمین نیشابور و نام یک دهستان در بخش مرکزی نیشابور معاصر است.

ربع ریوند نیشابور

پس، چنانکه گفته شد شهر نیشابور، دارای چهار بخش یا ربع به نام‌های ریوند، مازُل، شامات و بشفروش بوده است و هر بخش، با نام آبادترین نقطه خود نامگذاری می‌شده است. ربع ریوند که مساحتی در حدود سیزده در پانزده فرسنگ داشته، نیز از معمورترین آبادی خود، نام گرفته است. الحاکم درباره «ربع ریوند» می‌گوید: «اما رَبعِ ریوند: از حدّ مسجد جامع بود تا مزرعه احمدآباد، اول حدود بیهق، طول او سیزده فرسخ، عرض او از حدود ولایت طوس تا بشت. پانزده فرسخ. مشتمل بر زیاده از پانصد دیه که بعضی را یک قناة بود یا دو یا سه یا چهار یا پنج. و ریوند که ربع، به آن، منسوب است قریه کبیره معموره بود، بانی آن انوشروان عادل. درو مسجدی جامع منیع رفیع و خانقاه‌های بسیار. و در اول اسلام، حکّام ماوراء‌النهر، سه برادر بودند: محمد و عطریف و مسیّب، هر سه از ریوند. هر یک در آن مملکت، درم و دینار بسیار زدند و آثار آن پیداست.» دکتر شفیعی کدکنی در تعلیقات مربوط به «ربع ریوند» نوشته است: «سمعانی ]در «الانساب»[، حدود ربع ریوند را بدین گون، مشخص می‌کند: مجموعه‌ای است از قریه‌ها و چنین می‌پندارم که افزون از پانصد قریه است و شاید هم بیشتر که از حدود مسجد جامع، آغاز می‌شود تا احمدآباد که آغاز حدود بیهق است و چنانکه برآورد کرده‌اند حدود سیزده فرسنگ است و پهنای آن، از حدود طوس است تا حدود بُست و پانزده فرسنگ است. و مقدسی ]در «احسن‌ التقاسیم»[، درباره ربع ریوند گوید: ربعی‌ست پاکیزه و والا با تاکستان‌های بسیار و انگورهای نیکو و میوه‌های خوب و در آنجا گلابی‌یی است که همانند آن دیده نشده‌ست، شهری نزه در آنجاست به نام ریوند که نهری از آن می‌گذرد و در آن، مسجد جامعی است که از آجر، آن را تجدید بنا کرده‌اند.»

در بخشی از کتاب تاریخ الحاکم که به معرفی «مشایخِ حدیث از اهلِ نیشابور» پرداخته است از چند نفر از علمای این رشته یاد شده که منسوب به ریوند می‌باشند: ابراهیم بن احمد بن محمد بن عبدالله الریوندی؛ سهل بن احمد بن سهل الرّیوندی، ابوسعید مزکّی؛ محمد بن احمد بن هارون الریوندی، ابوبکر شافعی النیسابوری.

- منبع: ابوعبدالله حاکم نیشابوری، «تاریخ نیشابور»، ترجمه محمد بن حسین خلیفه نیشابوری، مقدمه و تصحیح و تعلیقات محمدرضا شفیعی کدکنی، تهران: آگه، 1375، ص 214، 215، 282، 283، 155، 163، 174.

همچنین نگاه کنید به:

نیشابور؛ رئونت باستانی ... بخش دوم

دهستان ریوند نیشابور

برچسب‌ها: نیشابور, ربع ریوند, ریوند, ربع نیشابور

+ Reynand Information Base |

برای خواندن بخش اول این نوشتار، بر روی اینجا کلیک نمایید

- دلايل شكوه و عظمت نيشابور:

-- دلايل مذهبي:

الف) خاك:‌ اين پيداست كه چهار آخشيج خاك و باد و آب و آتش در نزد ايرانيان باستان گرامي بوده است، چنان‌كه در نماز سي روزه‌ي بزرگ به قلل كوه البرز، به دشت‌هاي گسترده، به آب‌هاي تجنده (آب‌هاي چشمه‌ها) ،‌ آب‌هاي روان و ايستاده، به گياهان و به آسمان ... درود فرستاده مي‌شد. درود و نماز به زمين ايران هنوز در نزد پارسيان هند روايي دارد كه روزي سه بار روي به ايران مي‌كنند و به آن درود مي‌فرستند.

در شاهنامه نيز آن‌گاه كه سام از سپيدمويي فرزند تازه زاد خويش آگاه مي‌شود، با اندوه و خشم مي‌گويد: ‌نخوانم بر اين بوم و بر آفرين

و زمين نيشابور كه گوهرزاي بود از ديدگاه كيش ايرانيان باستان گرامي و سپند (‌مقدس) مي‌نمود. در احسن‌التقاسيم مي‌خوانيم كه خواجه‌اي از نيشابور در شهر ري در انجمني كه هر كسي به شهر خويش فخر مي‌فروخت، گفت كه خداوند در جهان سه چيز آفريده است كه در هيچ جاي ارزش ندارد: ‌خاك و سنگ و خار! و خاك نيشابور را براي درمان مي‌خورند، و خارش (ريواس)‌ را به شهرهاي دوردست بر سر دست مي‌برند، و سنگش (فيروزه)‌ را از اين كشور بدان كشور مي‌فروشند. از اين پيداست كه گونه‌اي گل در نيشابور بوده است كه مي‎خورده‎اند و بهترين كان نمك جهان نيز در نيشابور است كه آن نيز چون سنگي در كوه است و خورده مي‎شود و به شهرها رهاورد مي‎برند.

پس دور نيست در زماني كه مردمانش خاك را همچون يكي از پديده‎هاي نيك آفرينش مي‎ستوده‎اند، چنين شهر، ‌با چنين سرزمين در انديشه‎ي آنان گرامي بوده باشد!

افزون بر اين، در كوه ريوند كان فيروزه، كان مس، گچ، نمك، گوگرد، ذغال‎سنگ و ... نيز هست و گازهاي برآمده از كان ذغال سنگ نيز كه بي‎هيزم و ماده‎ي سوختي ديگر مي‎سوزد، نگرش ايرانيان باستان را به سوي آن مي‎كشيده و «آذر برزين مهر»ش كه بدين‌سان مي‌سوخته است ستايش مي‌كنند:

كه آن مهر برزين بي دود بود منور نه از هيزم و عود بود

«‌دقيقي، شاهنامه»

ب) آب: در نيشابور دو چشمه‌ي بزرگ هست كه بي‌ياوري رود و جويي آب‌رساننده، همواره پر از آب‌اند. يكي بر كوه ريوند در نزديكي آتشكده‌ي برزين مهر (‌بورزني كنوني كه آمارهاي دولتي «برزنون»ش مي‌خوانند» و يكي بر كوه بينالود كه در بندهش، به‌نام كوه توس آمده است. به نام چشمه‌ي سو (sow) كه آن را چشمه‌ي سبز نيز مي‌خوانند.

اين پيداست كه آب اين دو چشمه با رگه‌هاي آب زيرزميني به گنجينه‌اي بزرگ از آب در دوردست‌ها پيوسته است كه همچون درياچه‌ي غار علي‌صدر همدان همواره آبي يكسان دارند. ابوريحان بيروني نيز در نامه‌ي گرامي « آثار الباقيه عن القرون الخاليه» (‌نشانه‌هاي برجاي آمده از سده‌هاي گذشته) همين را مي‌فرمايد كه آب اين چشمه از راه زانو (‌سيفون) به يك مخزن بزرگ آب در دوردست‌ها پيوسته است كه هر چه از آن به نيروي خورشيد بخار شود، از آن مخزن آب بدين چشمه مي‌آيد.

اكنون به ياد بياوريم كه آب نيز يكي از چهار آخشيج گرامي در نزد ايرانيان بوده است. بودن دو چشمه‌ي بزرگ كه ژرفاي آن در نزد مردم پديدار نبود، و افسانه‌هاي فراوان درباره ي آن به‌هم پيوسته است كه:‌ «اين دريا از زير زمين راه به درياي بغداد دارد ... و چوپاني كه پول خود را در ميان يك دستوار (عصاي) نئين مي‌نهاد روزي آن‌را از دست انداخت و به دريا فرو رفت و سال‌ها پس از آن، ‌كه با كارواني به بغداد رفته بود، همان دستوار را در دكاني ديد و خريد و پول‌هاي خويش را از ميان آن بيرون كشيد ... در اين دريا اسبي آبي مي‌زيد كه شبانگاهان از آب بيرون مي‌آيد و گوهر شب‌چراغي را كه در دهان دارد در گوشه‌اي مي‌نهد و به چرا مي‌پردازد و با شنيدن كوچك‌ترين آواز، باز گوهر را در دهان مي‌گيرد و به دريا برمي‌گردد ...» و بسيار از اين افسانه‌ها.

پس چون آب در نزد ايرانيان بسي گرامي بود، هيچ‌گاه آن را آلوده نمي‌كرده‌اند. يونانيان نيز در اين باره نوشته‌اند ... و بخشي بزرگ از يشت‌ها ويژه‌ي ستايش آب است كه به آبان‌يشت نامزد شده ... بودن اين دو چشمه‌ي بزرگ افسانه‌اي در اين شهر به برتري آن مي‌افزايد.

در بن دهش نيز در بخش ورها (درياچه‌ها) نخست از درياچه‌ي چيچست در آذربايجان و كردستان نزديك آتشكده‌ي آذرگشسب ياد مي‌شود، و پس از آن ور «سو» . گفتار بندهش در اين باره چنين است: «درياچه‌ي چيچست به آذربايجان گرماب (نمكين) بي‌زندگي كه چيز جا نمند در آن نبود و بن او به درياي فراخكرد پيوسته است. درياچه‌ي سوبر، ‌به بوم ابرشهر به سر كوه توس، چنان گويند كه سود بهر، ‌نيك‌خواهي و بهي، ‌بركت و رادي از او آفريده شده است.»

و روشن است با يك چنين برداشت ايرانيان مي‌بايد كه اين سرزمين را گرامي بدارند؛ تا بدانجا كه هنگامي كه موبدان خواستند يزدگرد نخست را كه به پيروان ديگر دين‌ها آزادي داده بود از ميان بردارند،‌ او را براي درمان به نزديكي همين درياچه بردند تا از آب آن بياشامد و بر سر خود گيرد و درمان شود، ... پس‌آنگاه اسبي از دريا آمد و به هيچكس دست نداد مگر به يزدگرد، و هنگام زين كردنش او را با لگد كشت ... و اين داستان در شاهنامه آمده است.

پ) آتش: گرامي داشتن آتش نيز در نزد ايرانيان باستان تا بدانجا بوده است كه برخي آنان را «آتش پرست» نيز خوانده‌اند. در گفتار ويژه‌اي، اين سخن را گزارش كرده‌ام كه پرستاري آتش و نگاهباني آن ويژه‌ي برخي از موبدان بوده است و نه همه ي مردمان ايراني! اما از سه آتش بزرگ ايرانشهر، يكي در نيشابور زبانه‌ مي‌كشيده، زيرا كه آتشكده‌ي آذرگشسب در كردستان و آذربايجان ويژه‌ي شهرياران و ارتشتاران بوده، و آتشكده‌ي فرنبغ (فر ايزدي) در لارستان فارس ويژه‌ي موبدان و دستوران و دينياران بوده‌، و آتشكده‌ي برزين مهر در كوه ريوند نيشابور ويژه‌ي كشاورزان و دستورزان ايراني!

در كوه ريوند از 20 سال پيش كان اورانيوم پيدا شده و هم اكنون كارشناسان كان‌هاي ايران آن را زير نگرش دارند؛ و من خود در يكي از شب‌ها بر فراز همان كوه، برخاستن نوري بلند را كه به اندازه‌ي نزديك به دو ميل در آسمان بلند شد و همانند نشانه‌ي پرسش (؟) در آسمان پيچيد و به كوه بازگشت، ديده‌ام و سال‌ها گمان به ماليخوليا و پندار خويش مي‌بردم اما هنگام برخورد با مهندسان كان اورانيوم از آنان نيز شنيده‌ام كه چنين نورافشاني‌ها در كوه‌هايي كه كان اورانيوم دارند ديده مي‌شود و از آن‌ميان، در كوه فيروزه‌ي ريوند! ‌و بايد داوري كرد كه ديدن اين گونه نورباران‌ها بر فراز اين كوه شگفت تا چه اندازه بر روان ساده‌ي ايرانيان باستان نشان مي‌گذاشته‌است، و بر گرامي بودن آذربرزين‌مهر در همان كوه ريوند مي‌افزوده است.

ت) هوا: در هواي خوش نيشابور نيز سخن نيست و همه‌ي كتاب‌هاي باستاني در باره همرأيند و علي الصبح نيشابور و خفتن بغداد، داستاني شد كه بر زبان ايرانيان روان گشت. همه‌ي اين سخنان براي آن بود كه برتري ويژه‌ي اين شهر را از ديدگاه ديني ايرانيان باستان بازنگريم. اما چون آذر برزين مهر، ‌آذر مردمان ايران به شمار مي‌رفت، ديداركنندگان آن همانند دو آتشكده‌ي ديگر، ويژه نبودند، ‌و بسيار بودند و همواره از همه سوي ايران مردمان كشاورز و دستورز رو به سوي آن آتش مي‌آوردند و همهمه‌ي كاروان‌ها و زندگي كاروانسراها و هياهوي راه‌ها از همه سوي ايران به سوي نيشابور بود؛ اين خود نشان مي‌دهد كه تا چه اندازه به گسترش و بزرگ شدن شهر ياري مي‌بخشد، و برخي از راه‌ها كه از نيشابور مي‌گذرد و از آن‌ها در كتاب‌ها ياد شده است چنين است:

- راه شرقي از پاسارگاد و تخت جمشيد به خراسان و نيشابور

- راه نيشابور به هرات

- راه نيشابور به مرو و آسياي مركزي

- راه نيشابور از سوي شمال به خبوشاه (قوچان)‌ و شمال

- راه نيشابور به درياي مازندران

- راه نيشابور به جنوب و كرمان

- راه نيشابور به ري و همدان و آذربايجان ( جاده ي ابريشم)

- راه نيشابور به توس

- راه نيشابور از راه كوير به يزد و كاشان

برای خواندن دنباله این نوشتار، بر روی اینجا کلیک نمایید

برچسب‌ها: نیشابور, ریوند, چشمه سبز, دریای سوور

+ Reynand Information Base |

ریوند؛ زیارتگاه نامور ایران پیش از اسلام

در ایران پیش از اسلام، هزاران آتشکده، جایگاه‌های نیایش در آیین مزدیسنا بوده و از این میان، سه نیایشگاه، سرآمد دیگر جایگاه‌های آیینی ایرانیان بوده است که «آذر فرنبغ»، «آذر گشنسب» و «آذر برزین مهر» نام داشته‌اند. نخستین، آتشکده و نیایشگاه بزرگ موبدان، دیگری آتشکده و نیایشگاه بزرگ شاه و سپاهیان و سومی، آتشکده و نیایشگاه بزرگ کشاورزان و برزیگران بوده و در ریوند نیشابور، شعله می‌کشیده است.

ریوند در دانشنامه مزدیسنا

جهانگیر اوشیدری در «دانشنامه مزدیسنا» درباره آذربرزین‌مهر و ریوند نوشته است: «سه آتشکده مذکور، در عهد ساسانیان، از زیارتگاه‌های خاص و عام بوده است. «ریوند» اسم یکی از محلات قدیم نیشابور (ابرشهر) است که به واسطه آتشکده معروف «آذربرزین‌مهر»، زیارتگاه مشهور ایران است. به قول بندهش، فروغ آذر برزین، یکی از سه شراره مینوی بوده که به جهان خاکی، از برای امداد جهانیان فرود آمده بود و به برزیگران اختصاص داشت.»

منبع: جهانگیر اوشیدری، «دانشنامه مزدیسنا»، نشر مرکز، 1371، ص 70.

همچنین نگاه کنید به:

برچسب‌ها: ریوند, مزدیسنا, آذر برزین مهر, نیشابور

+ Reynand Information Base |

ابرشهر اشکانی، نیشابور ساسانی

نیشابور، از شهرهای کهن و دیرپای جهان است که پیدایش آن، در هاله‌ای از اسطوره و افسانه، درپیچیده است. آغاز پیدایی شهرهای پیشینه‌مندی همچون آتن با تسئوس و آتنا، رُم با رمولوس و بعلبک با بعل گره خورده است. آغاز پیدایی نیشابور با چهره‌های اساطیری همچون انوش‌بن شیث آدم و ایرج و منوچهر و تهمورث، پیوند یافته است.

نیشابور، همانند شهرهای بزرگ و تاریخی و دیرپای جهان، دارای آغاز افسانه‌ای است. پیدایش آن، در هاله‌ای از اسطوره و افسانه، درپیچیده است. پاره‌ای از شهرهای بزرگ و مهم، به علت جدید بودن، دارای تاریخ و آغازی شفاف و روشن می‌باشند. مثل بصره که در 17 هجری، زمان خلافت عمر، و بغداد در 145 هجری، زمان خلافت منصور، و قاهره در 358 هجری توسط جوهر صقلی احداث شد.

اما شهرهایی که از دیرینگی و قدمت برخوردارند، آغازی اسطوره‌ای دارند. شهر آتن با تسئوس -پهلوان افسانه‌ای یونانی- و آتنا –ایزدبانوی یونان- مرتبط است و شهر روم با رمولوس –از ایزدان روم- و شهر بعلبک با بعل –خدای فنیقی‌ها. نیشابور نیز به علت دیرینگی آن، شروعی اینچنین دارد.

نیشابور؛ شهری در میان ابرهای اسطوره

حاکم نیشابوری می‌گوید که اول کسی که قهندز بنا نهاد «انوش بن شیث آدم» بود و بعد، از ذوالایکه یاد می‌کند و از ایرج پسر فریدون و از منوچهر و سرانجام با ورود به دنیای روشن دوره تاریخی، از شاپور نام می‌برد و می‌گوید که این شاپور، شهر قدیم نیشابور را در حوالی قهندز بنا نهاد و معماران و عمله تعیین کرد و گفت بر جوانب شهر، خندق حفر کنند.(تاریخ نیشابور، ص 196) حمدالله مستوفی نیز بنای آن را به طهمورث دیوبند نسبت می‌دهد. (نزهة‌القلوب، ص 212)

- مآخذ:

-- ابوعبدالله حاكم نيشابوري، «تاريخ نيشابور»، ترجمه محمد بن حسين خليفه نيشابوري، مقدمه و تصحيح و تعليقات محمدرضا شفيعي كدكني، نشر آگه، تهران: 1375.

-- حمدالله مستوفی، «نزهة القلوب»، به تصحیح دکتر محمد دبیر سیاقی، نشر حدیث امروز، 1381.

- منبع: سید حسین مجتبوی، جواد محقق نیشابوری، حسن نظریان، «فرهنگ جغرافیای تاریخی نیشابور»، نیشابور: دانشگاه آزاد اسلامی، 1392، ص 44.

همچنین نگاه کنید به:

ریوند؛ ریشه در پیشه مینوی سرزمین نیشابور

برچسب‌ها: نیشابور, دوران اساطیری, منوچهر, انوش

+ Reynand Information Base |

انوش بن شیث بن آدم

انوش، فرزند شیث و نوه آدم ابوالبشر و سومین پیامبر جهان بشریت است. نخستین بنیانگذار قهندز (=کهندژ) نیشابور را انوش پسر شیث پسر آدم دانسته‌اند. آرامگاه حضرت انوش علیه‌السلام، در نزدیکی شهر قهدریجان، از توابع شهرستان فلاورجان استان اصفهان، واقع شده است.

انوش پسر شیث پسر آدم ابوالبشر. تاریخ الحاکم، بنیانگذاری کهندژ نیشابور را به انوش بن شیث آدم، نسبت داده است. «تاریخ مسعودی» درباره وی نوشته است: حضرت شیث بن آدم، هنگامی که 105 ساله بود و در حدود سه هزار و 769 سال پیش از میلاد، صاحب پسری به نام «انوش» شد که او را «ریان» نیز نامیده‌اند. حضرت انوش، نخستین کسی بود که به کمک جبرئیل، درخت خرما را کشت کرد و بعد از پدرش به عنوان وصی و جانشین در امر نبوت و هدایت بشر و به عنوان پیامبر، وارد کشور ایران شد و به هدایت خلق پرداخت. انوش، هنگامی که 90 ساله بود، پسرش «فینان» به دنیا آمد و سپس صاحب نوه‌ای بنام «مهلائیل» یا «حلیث» شد و پس از آن، فرزند مهلائیل به نام «یارد» یا «غنمیشا» به دنیا آمد که پدر «ادریس» پیغمبر است.

آرامگاه انوش بن شیث بن آدم -بنیانگذار نیشابور کهن- در قهدریجان فلاورجان اصفهان

انوش، بعد از تولد فینان، 815 سال دیگر عمر کرد و صاحب فرزندان زیادی شد. وی در 2864 سال پیش از میلاد، در سن 905 سالگی (به گفته کتاب بحارالانوار، ج 13، ص593) در قلعه فهران -در نزدیکی شهر قهدریجان کنونی-، بدورد حیات گفت. در حال حاضر، منطقه فهران و بنای آرامگاه و زیارتگاه در نزدیکی قهدریجان موجود است و آرامگاه حضرت انوش بن شیث آدم (ع) از سوی سازمان اوقاف و امور خیریه مورد تایید قرار گرفته. قهدریجان از توابع شهرستان فلاورجان و در 5 کیلومتری فلاورجان واقع است. این شهرستان در غرب اصفهان قرار دارد. با نظر به اینکه، آرامگاه حضرت انوش (ع) و سومین پیامبر جهان بشریت در قهدریجان فلاورجان، جای گرفته و همچنین آن حضرت، به عنوان بنیانگذار کهن‌‌شهر نیشابور نیز شناخته می‌شود، عاملی معنوی و نمادین، در زمینه گسترش پیوندها، ارتباطات و همکاری‌های فرهنگی این دو دیار تاریخی و فرهنگ‌پرور، به شمار می‌آید.

در ترجمه‌ای که محمد بن حسین خلیفه، از تاریخ الحاکم به انجام رسانیده و در بخشی که مربوط به محله‌ها و آبادی‌های نیشابور قدیم است، درباره بنای نخستین قهندز (=کهندژ) نیشابور چنین نگاشته است: «اول کسی که قهندز بنا نهاد، انوش بن شیث آدم بود، علیه‌السلام. اساسِ آن بر سنگی بزرگ سفید مدوّر املس نهاد و از این جهت، در افواه خلق بود که آن را قلعه حجریه، یعنی سنگی، گفتندی ...»

- مآخذ:

-- «آرامگاه سومین پیامبر جهان در فلاورجان اصفهان قرار دارد»، هفته‌نامه میر زمان، شماره 230، سه‌شنبه 28 اردیبهشت 1389، ص4 (علم و اجتماع).

-- ابوعبدالله حاکم نیشابوری، «تاریخ نیشابور»، ترجمه محمدبن حسین خلیفه نیشابوری، با مقدمه و تصحیح محمدرضا شفیعی کدکنی، تهران: آگه، 1375.

- منبع:

-- «انوش بن شیث آدم؛ نخستین پایه‌گذار قهندز نیشابور»، کارنامک ریوند نیشابور، ۲۵/۱۰/۱۳۹۲.

همچنین نگاه کنید به:

کهندژ باستانی نیشابور

برچسب‌ها: انوش بن شیث آدم, کهندژ نیشابور, قهدریجان, فلاورجان

+ Reynand Information Base |

ابن ابی طیب نیشابوری

علامه ابوالحسن علی بن عبدالله؛ معروف به ابن ابی‌طیب نیشابوری، از آثار وی سه تفسیر کبیر، اوسط، صغیر و دیوان اشعار نام برده‌اند.

ابن ابی طیب، علی بن عبدالله، ابوالحسن (وفات 458 هـ.ق)؛ علامه و مفسر نیشابوری، متولد نیشابور و متوفی در قریه سانزوار. محمود غزنوی او را فرا خواند تا وی را موعظه کند. چون به مجلس سلطان درآمد بی‌اجازه نشست و به موعظه پرداخت. محمود به غلامی از غلامان اشاره کرد و او چنان سیلی بر چهره‌ی واعظ زد که گوش او کر شد و چون او را به محمود شناساندند عذر خواست و او را در آغوش گرفت و گفت: این کار مملکتداری و سیاستمداری است که مستلزم چنین رفتاری است! ابی طیّب گفت: تو مرا از برای موعظه کردن خواستی نه برای سیاست آموختن! وی، تفسیری از قرآن در سه نسخه داشته که آن را از حفظ املا کرده، نخست تفسیر کبیر در 30 جلد، دوم تفسیر اوسط در 11 جل و سوم تفسیر صغیر در 3 جلد. دیوان شعر نیز دارد.

ابن ابی طیب نیشابوری

- منابع: تهامی، سیدغلامرضا، «فرهنگ اعلام تاریخ اسلام»، تهران: شرکت سهامی انتشار، 1385، ج1، ص 48.

همچنین نگاه کنید به:

برچسب‌ها: ابن ابی طیب نیشابوری

+ Reynand Information Base |

کهندژ باستانی نیشابور

«کهندژ» که گونه معرّب آن، «قهندز» است به هسته مرکزی شهرهای کهن، گفته می‌شده است بنای کهندژ نیشابور را به انوش بن شیث بن آدم نسبت داده‌اند و ذوالایکه، ایرج، افراسیاب، منوچهر، شاپور اول، شاپور دوم ساسانی و دیگران، آن را بازسازی کرده، گسترش داده و یا تغییراتی در آن ایجاد کرده‌اند. آثاری از کهندژ باستانی، در شرق نیشابور امروز موجود است که به نام تپه طرب‌آباد و یا محوطه باستانی آلب‌ارسلان شناخته می‌شود.

«کهندژ»، به هسته مرکزی شهرهای ایرانی گفته می‌شود که این نام، در قرون اولیه اسلامی، معرّب گریده و به صورت «قهندز» به کار می‌رفته است. ساختار کلی شهر‌ ایرانی، عموماً دارای سه جزء کهندژ، شارستان (=شهرستان) و شار بیرونی (=شهر بیرونی، حومه شهر، ربض) است. کهندژ، فضایی در هسته مرکزی شهر بوده و چنانکه از نام آن بر می‌آید دارای دژ و استحکامات دفاعی و نظامی ویژه بوده، و حاکم یا فرماندار نیز در این بخش شهر، استقرار و سکونت داشته است.(1)

امام حاکم، بنای نخستین کهندژ نیشابور را به انوش بن شیث آدم نسبت داده و در سرگذشت این کهندژ تا دوران منوچهر، چنین بیان نموده است: «اول کسی که قهندز بنا نهاد، انوش بن شیث آدم بود، علیه‌السلام. اساسِ آن بر سنگی بزرگ سفید مدوّر املس نهاد و از این جهت، در افواه خلق بود که آن را قلعه حجریه، یعنی سنگی، گفتندی. بعد از آن، به مدتی، مندرس شد و چندگاه ماند. ذوالایکه، دوم بار، بنا نهاد و بعد از ما به طوفان خراب شد و تا زمان ایرج بن افریدون مهمل ماند، از آن جهت که افراسیابِ ساحر با لشکر عظیم بر ملک ایران غلبه کرد و شهرها خراب می‌کرد و اسیر و غارت می‌کرد و در ساحری، ماهر بود. دفع او معتذر بود. در اثناء اینکه در مُلک ایران می‌گشت به صحراء قهندز رسید. نزول کرد، شهری نبود. به جوانب نظر کرد. میدانی وسیع دید، از اینطرف کوهی قوی، خوش‌منظر. از آنطرف کوهی مقابل. از جوانب جبال و تلال بوصف ایصال وادیها روان چشمه‌ها جاری، اشجار مثمره، ثمار لذیذه، میدانی مستدیر، جبال محیط. در شگفت افتاد. قلعه اعلاء قهندز بنا کرد و دیوارها احکام کرد و بسی اساس مرتب گردانید و بعضی کسان ساکن کرد. و در زمان ایرج افریدون، عمارت آن بیشتر و تمامتر شد ... چون نوبت به منوچهر رسید به قهندز آمد و در حوالی آن، خندق حفر کرد و در جوانب، مردم را ساکن کرد و بعضی را درون قلعه اسکان نمود و اهل مملکتی را به عمارت و رفع دیوارها و توطّن در جانب آن، تکلیف کرد و آتشکده‌ای در آنجا ساخت و قومی را بر آن خانه، موکل کرد و حکم کرد که به چهل روز، اهل مملکتی، از عمارتی که گفته بود، فارغ شوند. پس در جوار قهندز، اماکن و مساکن پیدا شد و درون قلعه، مسکون گشت و اجتماع مردم دست داد.»(2)

شاپور اول ساساني (272-421م.)، پسر اردشير بابكان، شهر قديم را در حوالي کهندژی كه از قبل در آنجا وجود داشت بنا نمود و به دستور وي، خندقي نيز در اطراف اين قلعه حفر نمودند. شاپور دوم ساساني، كهندژ باستاني نيشابور را توسط دو خندق به شارستان ضميمه نمود و بر طبق اعتقاد ساسانيان كه جهان را داراي چهار بخش مي‌دانستند. چهار دروازه در چهار جهت شارستان ساخته شد و به نحوي كه «چون آفتاب طلوع كردي شعاع آن از چار دروازه در درون شهر سطوع كردي ... و به وقت غروب از هر چار دروازه در نظر بودي كه پوشيده شدي».(3) شهر ساساني قبل از اسلام، داراي يك قلعه نظامي (كهن‌دژ، كهندز، قهندز) و يك خندق اطراف آن بود. خارج از كهندژ، يك شهر داراي حصار به همراه يك خندق در گرداگرد آن موجود بود كه اين دو خندق توسط پلي به يكديگر متصل مي‌شدند. و يك منطقه مسكوني بنام انبارده.(4) نيشابور در اوايل قرون اسلامي با مساحت يك فرسنگ در يك فرسنگ، داراي قهندز، شارستان دورنی و شار بیرونی (=حومه) بود و بدين ترتيب ساختار كالبدي دوران ساساني بر جاي خود باقي مانده بود.(5) در اواخر قرن سوم هجري، كهندژ از آن حالت مركزيت خود خارج شده و در عوض، ربض (= شارستان بیرونی) اهميت پيدا كرده بود.(6)

کهندژ باستانی نیشابور، قهندز، ابرشهر

بی‌گمان، کهندژ، با تغییراتی در دوره‌های بعد به عنوان یکی از بخش‌های شهر نیشابور، وجود داشته است و می‌توان بر این گمان، استوار بود که کهندژ همچون سایر محلات و بخش‌های نیشابور، با هجوم وحشیانه ویرانگران تارتار، در سال 618 هجری، به فرجام غمبار خود رسید. امروزه، در 4 کیلومتری شرق شهر نیشابور و در همسایگی روستای لک‌لک‌آشیان، تپه‌ای به نام «طرب‌آباد» جای گرفته است که با نام «محوطه باستانی آلب‌ارسلان» نیز شناخته می‌شود. با نگاه به کشفیات هیات‌های مختلف باستان‌شناسی و به ویژه، بررسی‌ها و مطالعات همه‌جانبه ریچارد بویلت، در سال 1966 میلادی، و بر اساس شواهد کشف‌شده از نیشابور کهن که تپه آلب‌ارسلان نیز، بخشی از آن و به عنوان کهندژ، نقش ایفا می‌کرده، از ادوار قبل از اسلام و سده‌های اولیه‌ی اسلامی تا قرن هفتم هجری، مسکون و از اعتبار ویژه‌ای برخوردار بوده است. بویلت، معتقد است که تپه‌ی آلب‌ارسلان، دژ ساسانی بوده است. بر پایه‌ی نظرات کارشناسان باستان‌شناسی، تپه‌ی طرب‌آباد (آلب‌ارسلان) جزء قدیمی‌ترین بخش نیشابور کهن است و برخی صاحبنظران، با استناد به مطالعات و تحقیقات انجام شده، این محل را یک سایت ساسانی می‌دانند. بی‌گمان، مطالعات اساسی و بنیادی و کاوش‌های علمی در این محل، کمک شایانی به شناخت گذشته این خطّه خواهد نمود. امروزه، تپه‌ طرب‌آباد به صورت مجموعه‌بناهایی دیده می‌شود که بصورت پراکنده و در درون حصار بیضوی‌شکل محدود شده‌اند. ارتفاع دیوارها در بخش‌هایی به ویژه در جنوب شرقی مجموعه، به هفت متر می‌رسد. در قسمت غرب و جنوب غربی تپه، فضاهای معماری، به صورت فشرده و پیوسته قرار گرفته در صورتی ‌که در شرق و شمال شرقی آن، فضاهای معماری به صورت منفرد و تک، دیده می‌شود. محوطه‌ی باستانی آلب ارسلان، در تاریخ 06/07/1384 و به شماره‌ی 13429، در فهرست آثار ملی ایران، به ثبت رسیده است.(7)

در متون کهن، به قهندز نیشابور، باها اشاره شده و نام تنی چند از علما و نویسندگان نیز نسبت قهندزی دارند مانند ابوالحسن علی بن محمد قهندزی نیشابوری (متوفی 420 هـ.ق، مولف کتاب «العروض») و حسن بن عبدالصمد قهندزی نیشابوری. (8)

- پانوشت‌ها:

1. یوسفی‌فر، شهاب، «تاملاتی در مقوله شکل شهر و مناسبات شهرنشینیدر سده‌های میانه تاریخ ایران»، فصلنامه فرهنگ، ش 56، زمستان 84، ص 217، 220، 223 و 224.

2. ابوعبدالله الحاكم نيشابوري، «تاريخ نيشابور»، مقدمه، تصحيح و تعليقات محمدرضا شفيعي كدكني، تهران: نشر آگه، 1375، ص 196- 197.

3. همان، ص 198-199.

4. همان، ص 198.

5. «حدود العالم من المشرق الي المغرب»، به كوشش منوچهر ستوده، تهران: كتابخانه طهوري، 1362، ص89.

6. ابوعبدالله بن احمد مقدسی، «احسن التقاسيم في معرفة الاقاليم»، ترجمه علينقي منزوي، تهران: شركت مؤلفان و مترجمان ايران، ج 2، 1361، ص435.

7. «محوطه تاریخی آلب‌ارسلان طرب‌‌آباد؛ کهندژ باستانی نیشابور»، ابرشهر: دانشنامه نیشابور، 03/09/1391.

8. سید حسین مجتبوی، جواد محقق نیشابوری، حسن نظریان، «فرهنگ جغرافیای تاریخی نیشابور»، نیشابور: دانشگاه آزاد اسلامی، 1392، ص 132-133.

- منبع:

-- «کهندژ باستانی نیشابور»، کارنامک ریوند نیشابور، ۲۵/۱۰/۱۳۹۲.

همچنین نگاه کنید به:

اپرشهر اشکانی، نیشابور ساسانی

برچسب‌ها: نیشابور, کهندژ, محوطه باستانی آلب ارسلان, تپه طرب‌آباد

+ Reynand Information Base |

کنارنگ؛ عنوان پادشاهان و فرمانروایان محلی نیشابور

«کنارنگ»، نام مکانی در سرزمین نیشابور است که برخی آراء، آن را با بلوک یا بخش زبرکان یا زبرخان، مطابقت داده‌اند. عنوان پادشاه محلی، حاکم و یا فرمانروای ایالت نیشابور –ابرشهر- در دوره ساسانیان، نیز «کنارنگ» بوده است.

کنارنگ، نام مکانی در جلگه نیشابور و همچنین عنوان مخصوص فرمانروای ابرشهر است. هرتسفلد کنارنگ را جلگه نیشابور می‌داند. دکتر محمدرضا شفیعی کدکنی در تعلیقات تاریخ الحاکم در توضیحاتی که درباره محله «کنار سفلی» و محله «باغ کبار» نگاشته از حافظ ابرو ]در «تاریخ حافظ ابرو»[، روایت می‌نماید که در بلوک زبرکان، قریه کنار (بدون نقطه) وجود داشته است. کریستین سن ]در «ایران در زمان ساسانیان»، ترجمه رشید یاسمی[، «کنارنگ» را عنوان مخصوص در زبان ابرشهر –که کرسی آن نیشابور بوده است-، معرفی می‌نماید. شفیعی کدکنی در تعلیقات تاریخ الحاکم درباره «کنارنگ» نوشته است: «... فرمانروای ناحیه اَبرشهر، یعنی منطقه نیشابور کهن را، قبل از اسلام، «کنارنگ» می‌خوانده‌اند. در فرهنگ‌ها نیز این مساله بارها تصریح شده است. ابن فقیه ]در «البلدان» نسخه خطی آستان قدس رضوی[ در ذکر اسامی پادشاهان محلی ایران، پادشاه نیشابور را «کیان» ضبط کرده است، که ظاهراً لابد تصحیف «کنار» باشد. زیرا ابن خرداذبه ]در «المسالک و الممالک»[ نیز که با یادکرد پادشاهان محلی ایران پرداخته، مَلِک نیشابور را «کنار» و در نسخه‌بدل‌ها «کنارنگ» می‌خواند. طبری ]در «تاریخ الرسل و الملوک»[ نیز این کلمه را «کناری» ضبط کرده است. از آنجا که بنا بر اشاره بعضی فرهنگ‌‌های قدیم، میان این کلمه و کلمه «صاحب طرف» و «ملوکِ اطراف» ظاهراً رابطه‌ای هست باید این کلمه «کنارنگ»، در اصل، «کناریک» باشد، یعنی منسوب به کنار. نکته‌ای که این موضوع را تایید می‌کند، صورت سُریانی کلمه است که «قنارق» است و شکل «کنارکس» که به روایت پرو کوپیوس درباره آن، نقل کرده‌اند، سندی دیگر است.»

نیشابور؛ کنارنگ

- منابع:

-- ابوعبدالله حاکم نیشابوری، «تاریخ نیشابور»، ترجمه محمد بن حسین خلیفه نیشابوری، مقدمه و تصحیح و تعلیقات محمدرضا شفیعی کدکنی، تهران: آگه، 1375، ص 275.

-- سید حسین مجتبوی، جواد محقق نیشابوری، حسن نظریان، «فرهنگ جغرافیای تاریخی نیشابور»، نیشابور: دانشگاه آزاد اسلامی، 1392، ص 140.

همچنین نگاه کنید به:

نشان نیشابور در نامه شهرستانهای ایران

برچسب‌ها: نیشابور, کنارنگ, کنارنک, ابرشهر

+ Reynand Information Base |

«نامه شهرستان‌های ایران»، متنی پهلوی، برجای مانده از دوران ساسانیان، که درونمایه‌ آن گیتاشناخت ایران است و به یادکرد شهرهای ایران پرداخته. بخش خاور یا خراسان این نامه، از چگونگی پدیدآیی شهر نیشابور به دست شاپور اردشیران خبر می‌دهد.

نسک «نامکی شَتریهائی اِیران» که با عنوان «نامه شهرستانهای ایران» به فارسی برگردانده شده، رساله کوچکی است که به زبان پهلوی (فارسی میانه) نگاشته شده. این متن، تنها نسک برجای مانده از دوران ساسانیان است که درونمایه آن، تنها به جغرافیای ایرانشهر و یادکرد شهرستان‌های ایران، ویژه گردیده. هر چند در جاهایی از متن‌های دیگر پهلوی، همچون «بندهش»، «دینکرد»، «گزیده‌های زاداسپرم» و ... از جغرافیای باستانی ایران و ویژگی‌های نواحی و شهرها سخن رفته است اما هیچ کدام، چون این کتاب، ویژه جغرافیا نیست.

در این رساله، ایرانشهر بر حسب جهات چهارگانه جغرافیایی، به چهار ناحیه خاور، باختر، نیمروز (جنوب)، اپاختر (شمال) تقسیم شده است. گویا از زمان خسرو انوشیروان، چنین دسته‌بندی‌ای رواج یافته است زیرا به گفته تاریخ‌نویسان اسلامی، شاه برای هر یک از نواحی چهارگانه، سپاهبُدی تعیین می‌کرد. برخی نیز بر این باورند که این دسته‌بندی، بیشتر به گونه‌ای نمادین و بر پایه باورهای دینی بوده تا اداری و حکومتی. این رساله، نخست با یادکرد شهرهایی که در شرق (خراسان) جای داشته‌اند، آغاز می‌گردد و پس از آن، به شهرهای غرب پرداخته و سپس از شهرهای ناحیه جنوب، سخن می‌گوید و سرانجام با یادکرد شهرهای شمال (که در زیر نام آذرآبادگان آمده‌اند)، پایان می‌پذیرد.

در «نامه شهرستان‌های ایران»، همانند بسیاری از آثار پهلوی، اسطوره‌ها و رویداد‌های تاریخی در هم می‌آمیزند چنانکه بنیان برخی شهرها به چهره‌های اساطیری همچون جمشید و ضحاک و فریدون، و برخی دیگر، به دوره تاریخی پادشاهان ساسانی نسبت داده می‌شود. به هر روی، این رساله، یکی از منابع اصلی و مهم شناخت شهرهای ایران در دوره ساسانی به شمار می‌آید.

«نامه شهرستانهای ایران»، چندین بار، به دست دانشورزان و پژوهشگرانی همچون بلوشه(1)، جاماسپ آسانا(2)، مودی(3)، مارکوارت(4) و نیبرگ(5) به چاپ رسیده و به زبان‌های اروپایی، بویژه انگلیسی و فرانسه، ترجمه شده است. ترجمه‌هایی از این رساله به فارسی نیز از صادق هدایت، سعید عریان و احمد تفضلی در دست است.

در بخش خاور (=خراسان) این نامه پهلوی، از شهرهای خراسان بزرگ در دوران ساسانی یاد می‌شود؛ نیشابور، سمرقند، سغد، بلخ، خوارزم، مرورود، مرو، هرات، پوشنگ، توس، قاین و گرگان و قومس. درباره نیشابور، چنین نگاشته است: «شهرستان نیشاپور را شاپور پسر اردشیر ساخت، در آن زمان که پهلیزک تورانی را کُشت، و در همانجا فرمود شهرستانی بسازند.»

بند مربوط به نیشابور در متن پهلوی نامه شهرستانهای ایران

- پانوشت‌ها:

1. E. Blochet, “Liste geographique des villes de l’Iran”

2. Jamasp-Asana, “Pahlavii Texts”

3. J.J. Modi, “Shatroiha-I-Eran”

4. J. Markwart, “A Catalogue of the Provincial Capitals of Eranshahr”

5. H.S. Neyberg, “A Manual of Pahlavi”

- منبع:

-- «نامه شهرستان‌های ایران»، ترجمه احمد تفضلی، ویرایش بهمن انصاری (سوشیانت)، 1391.

همچنین نگاه کنید به:

نشان نیشابور در کتیبه شاپور دوم کعبه زرتشت

نشان نیشابور در کتیبه شاپور یکم کعبه زردشت

برچسب‌ها: نیوشاپوهر, نامه شهرستانهای ایران, نیشابور, شاپور اردشیران

+ Reynand Information Base |

«کعبه زردُشت» یا «بن‌خانه زرتشت»، بنایی باستانی برجای مانده از دوران هخامنشیان است که در محوطه نقش رستم در نزدیکی تخت جمشید قرار گرفته است. بر دیواره‌های این بنا، کتیبه‌هایی حک شده است که مربوط به شاپور اول ساسانی و کرتیر و به سه زبان پهلوی، پارتی و یونانی می‌باشند. در کتیبه پهلوی کعبه زرتشت، ابرشهر -نام کهن نیشابور- در ردیف شهرها و نواحی‌ای که در زیر نگین شاپور اردشیران قرار دارند، آمده است. این کتیبه، یکی از اسناد گویا در مطالعات و پژوهش‌های تاریخ نیشابور دوره ساسانی به شمار می‌آید.

کارنامک ریوند نیشابور؛ کعبه زردتشت در نقش رستم

- کعبه زردشت:

کعبه یا مکعب زَردُشت، بنایی باستانی، در محوطه باستانی نقش رستم در مقابل آرامگاه‌های صخره‌ای شاهان هخامنشی در کوه حسین در نزدیکی محوطه باستانی پرسپولیس و کوه رحمت و محوطه باستانی نقش رجب بر سر راه شیراز به اصفهان، در استان فارس. نما و ساختمان کعبه‌ی زردشت کاملا مشابه زندان سلیمان در پاسارگاد است. کعبه زردشت، بنایی است مکعبی‌شکل که نمای چهار طرف آن پنجره‌های کاذب است و از این نظر برگرفته از معماری اورارتویی است. بنا از یک سو پلکان و درگاه ورودی دارد که به اتاقکی راه می‌یابد که شاید درِ کشویی سنگی داشته است. این درگاه، رو به کوه حسین است. کعبه زردشت، یکپارچه سنگی است و بلوک‌های سنگ آهک، آن را با فن‌ بست‌های سربی دم‌چلچله‌ای به هم وصل کرده‌اند. بنا، کتیبه ندارد و همین، تاریخگذاری و تعیین کاربری آن را دشوار می‌کند.

اریک اشمیت از موسسه خاورشناسی دانشگاه شیکاگو، کتیبه‌های شاپور اول ساسانی را آشکار کرد که به سه خط و زبان پهلوی ساسانی و پارتی و یونانی نوشته شده‌اند و در آنها فتوحات شاپور اول گزارش شده است. کتیبه معروف کرتیر نیز بر این بنا کنده شده است. این کتیبه از مهم‌ترین اسناد در پژوهش‌های تاریخ ادیان پیش از اسلام به شمار می‌رود.

بنای کعبه زرتشت تا 1936 م، تا نیمه در خاک قرار داشت و در این سال، اریک اشمیت، آن را خاک‌برداری کرد. پس از کاوش آشکار شد که قاعده بنا بر سه سکوی سنگی کم‌ارتفاع هرمی‌شکل قرار دارد. درباره کاربری کعبه زردتشت فرضیّات متعددی است؛ آن را آتشکده، استودان و حتی دژنبشت یا کتابخانه پنداشته‌اند. فرضیه آخر، به دلیل فضای محدود و کوچک اتاقک، منطقی نمی‌نماید. («دانشنامه دانش‌گستر»، ج 13، ص 160)

کتیبه شاپور یکم به زبان پارتی

- کتیبه شاپور یکم بر کعبه زرتشت:

این کتیبه، بر دیوار ساختمان کعبه زرتشت کنده شده ‌است. بر سه ضلع ساختمان مکعب‌شکل کعبه زرتشت، به سه زبان فارسی میانه (پهلوی)، زبان پارتی و زبان یونانی کتیبه‌هایی نگاشته ‌شده؛ تحریر پهلوی دارای ۳۵ سطر و بر دیوار شرقی، تحریر پارتی دارای ۳۰ سطر و بر دیوار غربی، و تحریر یونانی دارای ۷۰ سطر و بر دیوار جنوبی، نگاشته شده‌ است.

در بند اول و دوم کتیبه پهلوی کعبه زرتشت، از نواحی ‌و شهرهایی که در زیر نگین فرمانروایی شاپور قرار دارند نام برده شده‌ و در بند دوم نام کهن نیشابور به گونه تمام‌اپارخشتر (=ابرشهر) در کنار نام شهرها و نواحی دیگر آمده است. بدین گونه؛ «وروچان، سیکان، اران، بلاسگان تا فراز به کوهِ کاف و در آرانان و به همه کوهِ پریشخوار، ماد، گرگان، مرو، هرات و تمام‌اپارخشتر ]ابرشهر= نیشابور[، کرمان، سکستان، توران، مکران، پارتان، هندوستان، کوشان شهر تا فراز به پیشاور و تا به کاش (=کاشغر)، سغد و چاچستان ... دریا مزون شهر.‌« («تاریخ ادبیات ایران پیش از اسلام»، ص86؛ «کعبه زرتشت و اهمیت تاریخی کتیبه شاپور اول ساسانی»، ص 31-37)

کتیبه‌ شاپور اول بر دیواره کعبه زرتشت، از دیدگاه شناخت سرزمین‌ها و رویدادهای عصر ساسانی دارای اهمیت ویژه‌ای است. همچنین کاربردهای زبان‌شناسی آن را در مطالعات زبان پهلوی و پارتی را بر وجوه ارزشمندی این کتیبه‌ها باید افزود. این کتیبه، به عنوان سندی گویا و روشن در حیات تاریخی نیشابور به شمار می‌آید که به دنبال نشان‌های دیگری همچون سکه فرهاد دوم اشکانی، پیایند حضور تاریخی نیشابور را در دوره پیش از اسلامی (از دوره پارت‌ها تا دوره ساسانیان) مستندسازی می‌نماید.

ابرشهر، نام کهن نیشابور

- ابرشهر، از اشکانیان تا ساسانیان:

ابرشهر، نام کهن نيشابور است كه به شكل‌هاي «اَپَرشهر»، «آپَرشهر»، «بَرشَهر» و «اَبْرشهر» نيز آمده. نام ابرشهر، به شهر نیشابور و همچنین قلمرو این شهرستان، که در برگیرنده بخش غربی خراسان بزرگ کهن (=استان‌های خراسان کنونی در ایران) بوده، اطلاق می‌گردیده است. حضور و فعاليت عشاير «اپرني» از اقوام داهه –بنيان‌گذاران حكومت اشكاني- در اين ناحيه، باعث شد تا ابرشهر، مأخوذ از نام ايشان و در اصل «اپرنك‌شهر» دانسته شود. در بندهش نيز آمده است كه «ابرشهر را چنين گويد كه ابرنك‌شهر است». ابرشهر، یکی از نواحی معتبر و پررونق سرزمین پارت و قلمرو اشکانی بوده و نام اپرشهر به عنوان محل ضرابخانه، حك شده بر روي سكه‌ي فرهاد دوم اشكاني (حكومت 128-138 ق.م.) از قديمي‌ترين مدارك مربوط به آن است. در دوران‌های هخامنشیان و سلوکیان نیز به همین نام شناخته می‌شده و در آغاز روزگار ساسانيان، منطقه‌اي شناخته شده بود.

طبري، ابرشهر را در كنار مرو، بلخ، گرگان، سيستان و خوارزم، جزو متصرفات اردشير بابكان –بنيان‌گذار سلسله‌ي ساسانيان- آورده و در كتيبه‌ شاپور در كعبه زرتشت، نام ابرشهر، نيز در حدود مرزهاي ايرانشهر و از باج‌گذاران ساساني ذكر شده است. ابرشهر در اين زمان، يكي از استان‌هاي وسيع مملكت محسوب مي‌شد و نام آن، از اين زمان به بعد، بر روي سكه‌هاي «پيروز»، «قباد»، «بهرام چوبين» و «خسرو اول» نقش بست و در كتب مختلف، همچون جغرافياي موسي خورني (سده‌ي پنجم ميلادي) و تاريخ سبئوس ارمني (سده‌ي هفتم ميلادي) وارد شد. در سده‌هاي نخستين اسلامي، ابرشهر در كنار نيشابور به عنوان نام حضور دارد، تا اين كه به تدريج از سده‌هاي چهارم و پنجم هجري، نيشابور يكسر به جاي ابرشهر مي‌نشيند. نامگذاری نیشابور –که نام نوین این شهر، از دوران ساسانی به بعد است- را به شاپور اردشیران نسبت می‌دهند که شهر را دوباره بنا نهاد و آن را نیوشاپوهر (شهر زیبای شاپور) نام نهاد. این خبر، به طور ویژه در متن پهلوي ساساني «نامه شهرستانهاي ايران» آمده است. («ابرشهر، نیشابور»، ص191-196)

- مآخذ:

-- «دانشنامه دانش‌گستر»، زیر نظر علی رامین، کامران فانی، محمدعلی سادات، تهران: موسسه علمی فرهنگی دانش‌گستر، 1389.

-- تفضلی، احمد، و به کوشش آموزگار، ژاله. تاریخ ادبیات ایران پیش از اسلام. تهران: انتشارات سخن، ۱۳۷۶.

-- اکبری، امیر، «کعبه زرتشت و اهمیت تاریخی کتیبه شاپور اول ساسانی»، پژوهش‌نامه تاریخ، سال سوم، ش 11، تابستان 87، ص 29-70.

-- نعمتی، بهزاد، «ابرشهر، نیشابور»، خراسان پژوهی، سال اول، ش 2، ص 191-196.

- منبع: «نشان نیشابور در کتیبه شاپور یکم کعبه زردشت»، کارنامک ریوند نیشابور، 25/10/1392.

همچنین نگاه کنید به:

اپرشهر اشکانی، نیشابور ساسانی

نامه شهرستان‌های ایران

برچسب‌ها: نیشابور, ابرشهر, کعبه زردشت, کتیبه شاپور ساسانی

+ Reynand Information Base |

فرهاد دوم اشکانی

فرهاد دوم، پسر و جانشین مهرداد اول و شاهنشاه اشکانی است. نام «اپرشهر» به عنوان محل ضرابخانه، حك‌شده بر روي سكه‌ فرهاد دوم اشكاني از قديمي‌ترين مدارك مربوط به حوزه جغرافیایی و فرهنگی نیشابور است. ابرشهر، نام کهن نیشابور است.

فراآتس؛ شاهنشاه اشکانی (128-138 پیش از میلاد) و بانی واقعی امپراتوری اشکانی؛ پسر و جانشین مهرداد اول که نقشه پدر را در تسخیر سوره، دنبال کرد و به همین جهت، مانند پدر، با دمتریوس دوم، به ملاطفت رفتار نمود.

آنتیوخوس هفتم در 130 پیش از میلاد، با سپاهی عظیم، عازم مشرق شد و بابل را گرفت و خود را «کبیر» خواند. در این احوال، ممالک تابع دولت اشکانی، از اطاعت پارتیان، سرپیچیدند. فرهاد برای اینکه آنتیوخوس را مجبور به بازگشت کند، دمتریوس را که در اسارت وی بود، آزاد کرد و در طلب سلطنت، به سوریه فرستاد. ضمناً مردم که از اقامت سپاهیان آنتیوخوس در شهرهای خود و رفتار آنان، به ستوه آمده بودند، طرفدار پارتیان شدند. (فرهنگ توصیفی تاریخ ایران، ج4، ص 1932)

فرهاد دوم اشکانی

ابرشهر، که نام قدیمی‌تر نیشابور است، یکی از ایالت‌های قلمرو اشکانیان بوده است. نام «اپرشهر» به عنوان محل ضرابخانه، حك شده بر روي سكه‌ فرهاد دوم اشكاني (حكومت 128-138 ق.م.) از قديمي‌ترين مدارك مربوط به آن است. حضور و فعاليت عشاير «اپرني» از اقوام داهه –بنيان‌گذاران حكومت اشكاني- در اين ناحيه، باعث شده تا ابرشهر، مأخوذ از نام ايشان و در اصل «اپرنك شهر» دانسته شود. در بندهش نيز آمده است كه «ابرشهر را چنين گويد كه ابرنك‌شهر است». ابرشهر در سرزمين پارت، در دوران اشكاني دارای اهمیت و رونق فراوانی بوده است. («ابرشهر، نیشابور»، ص 192-194)

- منابع:

-- قدیانی، عباس، «فرهنگ توصیفی تاریخ ایران»، انتشارات فرهنگ مکتوب، تهران، 1384.

-- نعمتی، بهزاد، «ابرشهر، نیشابور»، خراسان پژوهی، سال اول، ش 2، ص 191-196.

همچنین نگاه کنید به:

تهمورث دیوبند؛ دومین شهریار پیشدادی

برچسب‌ها: فرهاد دوم, اشکانیان, ابرشهر, ضرابخانه نیشابور

+ Reynand Information Base |

تهمورث، دومین شهریار پیشدادی است. از وی با صفت دیو‌بند یاد می‌شود که یادآور چیرگی او بر دیوها و سواری او بر پشت اهریمن است. تهمورث دومین کسی است که ایزد «وَیوَ» را می‌ستاید و از او، خواستار کامیابی و پیروزی می‌شود. برخی منابع تاریخی و اساطیری، ساختن یا تجدید بنای نیشابور را به تهمورث، نسبت داده‌اند.

تهمورٍث دیوبند؛ دومین شهریار پیشدادی

تهمورث؛ در اوستا، «تَخمو اوروپَ»، نام شهریار فرّه‌مندی است که بر هفت کشور روی زمین فرمانروایی کرد و بر دیوان و مردمان (دُر وَند) و جادوان و پریان و کَویان و کَرَپان چیرگی یافت و اهریمن را به کالبد اسبی درآورد و مدت سی سال سوار بر پشت او به دو کرانه زمین تاخت. نام تهمورث در اوستا با صفت «زیناوند» -به معنی «دارای رزم‌افزار» یا «مسلّح»- همراه آمده است.

در شاهنامه و دیگر متن‌های عربی و فارسی، تهمورث (طهمورث) با ترکیب «دیوبند» توصیف شده که یادآور چیرگی او بر دیوان و سواری او بر پشت اهریمن است. تهمورث، پس از هوشنگ، دومین شهریار پیشدادی است و این ترتیب را در اوستا هم می‌بینیم که او پس از هوشنگ، دومین کسی است که ایزد «وَیو» (اَندروای) را می‌ستاید و از او خواستار کامیابی و پیروزی می‌شود.

نیشابور و اسطوره؛ تهمورث دیوبند، دومین شهریار پیشدادی

در پهلوی، نام تهمورث را به گونه «تَخمورَب» می‌بینیم -که از شکل فارسی آن، به اصل اوستایی، نزدیکتر است- و در «روایات داراب هرمزدیار» اسطوره سواری او بر پشت اهریمن را به تفصیل می‌خوانیم که بنا بر آن، تهمورث، سی سال سوار بر اهریمن بر گِردِ زمین می‌تازد تا آن که اهریمن، همسر او را می‌فریبد و راز ناتوانی او را درمی‌یابد و در گذرگاه تنگی در البرزکوه، او را به زمین می‌زند و بعد، جمشید، او را از شکم اهریمن، بیرون می‌کشد. (اوستا، ص 965-966.)

برخی روایات تاریخی، ساخت و یا بازسازی شهر نیشابور را به تهمورث، نسبت داده‌اند.(نزهة‌القلوب، ص 185؛ تاریخ نیشابور، ص197)

- منابع:

-- «اوستا؛ کهن‌ترین سرودهای ایرانیان»، گزارش و پژوهش جلیل دوستخواه، انتشارات مروارید، تهران: 1375.

-- حمدالله مستوفی، «نزهة القلوب»، چاپ افست از نسخه خطی میرزا مهدی شیرازی، بی‌جا، بی‎‌تا، ص 185

همچنین نگاه کنید به:

ابرشهر اشکانی، نیشابور ساسانی

برچسب‌ها: نیشابور, تهمورث, پیشدادیان

+ Reynand Information Base |

ایرج؛ نیای اساطیری ایرانیان

ایرج، فرزند فریدون و شهریار ایران است که در پی کین‌‌ورزی سلم و تور، کشته می‌شود. و انتقام او به دست منوچهر، ستانده می‌شود. ایرج، نیای اساطیری ایرانیان است. برخی منابع تاریخی و اساطیری، تجدید بنای نیشابور را در زمان ایرج، و به دست افراسیاب دانسته‌اند.

ایرج؛ نام خاندان منوچهر و نیای اساطیری ایرانیان

- ایرج، پور فریدون:

«ایرج»، در اوستا: «اَیریاوَ»؛ نام خاندان منوچهر است. در فروردین‌یشت، فَرَوَشی منوچهرِ اَشَوَن از خاندان اَیریاو ستوده می‌شود. در شاهنامه، ایرج، نام پسر فریدون است که به دست برادرانش، سلم و تور کشته می‌شود و نبیره او -منوچهر- به خونخواهی وی با آن دو برادرکُش می‌جنگد و آنان را نابود می‌کند. مهرداد بهار نوشته است که نام ایرج از واژه اوستایی «اَیریَه» (نام تیره‌های ایرانی)، گرفته شده است. (اوستا، ص 938.)

نیشابور و اسطوره؛ ایرج، نیای اساطیری ایرانیان

ایرج، در فارسی میانه ēriz؛ کوچکترین، از سه پسر فریدون است که نام آن دو دیگر، سلم و تور است. فریدون، سرزمین پهناور خود را میان سه پسر تقسیم می‌کند؛ روم و کشورهای غربی را به سلم، چین و ترکستان را به تور و ایران را که بهترین سرزمین‌های او بود به ایرج می‌دهد و تاج بر یر او که محبوبترین فرزندش بود می‌نهد. اما رسیدن ایرج به فرمانروایی ایران، حسادت سلم و تور را بر می‌انگیزد و گله و شکایت خود را نزد فریدون می‌برند و او را تهدید به عصیان می‌کنند. فریدون رنجه می‌شود و ایرج، با خوش‌قلبی از پدر می‌خواهد که بنا به خواست برادران رفتار شود اما فریدون مانع می‌گردد. سرانجام، برادران، باعث نابودی ایرج می‌شوند. فریدون، در رنج و غم، از خدای می‌خواهد که کین ایرج از برادرانش گرفته شود. ایرج، دختری به نام وزگ، داشته است، فریدون این دختر را به همسری برادرزاده‌اش –پشنگ- در می‌آورد و منوچهر، دستاورد این ازدواج است. منوچهر، بعدها، انتقام نیای خود (ایرج) را از سلم و تور می‌گیرد. (فرهنگ اساطیر ایرانی، ص110-11) برخی روایات تاریخی، ساخت و یا بازسازی شهر نیشابور را در زمان ایرج، و به دست افراسیاب دانسته‌اند. (نزهة‌القلوب، ص 185؛ تاریخ نیشابور، ص197)

- منابع:

-- «اوستا؛ کهن‌ترین سرودهای ایرانیان»، گزارش و پژوهش جلیل دوستخواه، انتشارات مروارید، تهران: 1375.

-- منبع: قلی‌زاده، خسرو، «فرهنگ اساطیر ایرانی، بر پایه‌ی متون پهلوی»، تهران، شرکت مطالعات نشر کتاب پارسه، 1378.

-- حمدالله مستوفی، «نزهة القلوب»، چاپ افست از نسخه خطی میرزا مهدی شیرازی، بی‌جا، بی‎‌تا، ص 185

همچنین نگاه کنید به:

منوچهر؛ فرمانروای اسطوره‌ای پیشدادی و بنیانگذار آتشکده آذر برزین مهر نیشابور

نیشابور؛ ریوند باستانی و شهر ریواس، باور و اسطوره

برچسب‌ها: ایرج, نیشابور, فریدون, منوچهر

+ Reynand Information Base |

شاپور اردشیران؛ بنیانگذار نیشابور در دوره ساسانی

شاپور، فرزند اردشیر، ساخت نیشابور را بدو نسبت داده‌اند.

شاپور اول، فرزند اردشیر ساسانی است که به روایت کارنامه اردشیر بابکان، مادرش دختر اردوان –آخرین شاه اشکانی- است. طبق متن پهلوی «شهرهای گندیشاپور، شهر پوشنگ، شهر ایران کرد شاپور (پلاباد/بیلاباد)، وه‌شاپور، نیشابور، آرست و حیره را شاپور اردشیران ساخت.»

- منبع: قلی‌زاده، خسرو، «فرهنگ اساطیر ایرانی، بر پایه‌ی متون پهلوی»، تهران، شرکت مطالعات نشر کتاب پارسه، 1378، ص 287.

شاپور اردشیران؛ بنیانگذار نیشابور در دوره ساسانی

همچنین نگاه کنید به:

اپرشهر اشکانی و نیشابور ساسانی

برچسب‌ها: نیشابور, شاپور, ساسانیان, ساسانی

+ Reynand Information Base |

دهستان ریوند بخش مرکزی نیشابور

نام نیشابور در اوستا به گونه رئونت آمده است که گونه دگرگون شده آن در فارسی امروز، ریوند است. ریوند، همچنین نام یکی از بخش‌های چهارگانه یا ربع‌های پیوسته به شهر نیشابور کهن در دوره اسلامی است. امروزه ریوند، نام یکی از دهستان‌های بخش مرکزی شهرستان نیشابور، به مرکزیت شادمهرک است و گنبدهای تاریخی مهراوا یا شه‌مهر، از مهم‌ترین بناهای تاریخی این دهستان می‌باشند.

- ریوند؛ از اَوِستا تا امروز:

ریوند در اوستا به گونه رَئِوَنتَ، به معنی دارای شکوه و جلال، آمده و در اوستا، کوهستانی است مقدس. در همین کتاب، آمده است: «ای آذر اهورا مزدا! کوه ریوند مزدا! آفریده! شما را ستایش و خشنودی و آفرین». در دوره اسلامی، ریوند یکی از ربع‌های چهارگانه نیشابور بوده و تقریباً در غرب شهر واقع می‌شده است گرچه گمان می‌رود که ریوند روزگار باستان باید ناحیه‌ی وسیع‌تری بوده باشد. در تاریخ نیشابور «الحاکم» می‌خوانیم: ربع ریوند، از حد مسجد جامع آغاز می‌شود و تا مزرعه احمدآباد، اول حدود بیهق، ادامه می‌یابد. این نکته را تاریخ بیهق ابن فندق نیز تایید می‌کند و در توضیح ربع اول از ربع‌های دوازده‌گانه‌ی بیهق، از چند روستا نام می‌برد که احمدآباد یاد شده نیز جزو آن‌هاست و حتی روستای «سنجریدر» یا سنگ کلیدر امروز را هم جزو ربع ریوند می‌داند.

الحاکم می‌گوید: «نام هر ربع به قریه‌ای که در آن جانب معمور و بیشتر بود اضافه کردند. یعنی این‌که در ربع ریوند، روستا یا محلی به همین نام وجود داشته و ادامه می‌دهد: «ریوند، که ربع به آن منسوب است، قریه‌ی کبیره‌ی معموره‌ای بود دارای مسجدی جامع منیع رفیع و خانقاه‌های بسیار در ذکر ولایت‌های نیشابور نیز دقیقا اشاره می‌کند که ولایت بیهق بر حدود ریوند قرار دارد. پس چنین دریافت می‌شود که این ناحیه، سرزمینی بین نیشابور و سبزوار بوده است. امروز از ریوندی که الحاکم نام برده اثری نیست، فقط نام آن ربع، بر یکی از دهستان‌های نیشابور مانده است.[1] [2]

- دهستان ریوند:

دهستان ریوند که در جنوب و جنوب غربی شهر نیشابور واقع شده، از شرق با دهستان دربقاضی و فضل، از جنوب با بخش میانجلگه، از غرب با شهرستان فیروزه و از شمال با شهر نیشابور و دهستان مازول همسایه است. دهستان ریوند با مساحت 238/8 كيلومترمربع، در جنوب غرب بخش مرکزی شهرستان نیشابور، واقع‎ گرديده و داراي 55 آبادی مسكونی است. [3]

مركز دهستان ريوند، روستای شادمهرک (مهرآباد یا شهمیر) است. شادمهرک، با ارتفاع 1163 متر از سطح دریا، در موقعیت 36 درجه 10 دقیقه عرض و 58 درجه و 45 دقیقه طول جغرافیایی واقع شده است.[4] شادمهرک که در ابتدای جاده نیشابور به کاشمر قرار گرفته، در سال 1390 تعداد 757 نفر جمعیت، در قالب 209 خانوار، داشته است. دهستان ریوند در این سال با 35 روستای دارای جمعیت ساکن، تعداد 8788 نفر جمعیت در خود جای داده است. از روستاهای مهم و پرجمعیت آن می‌توان به لطف‌آباد، هلالی، مبارکه و محیط آباد اشاره کرد.

وجود گنبدهای تاریخی شهمیر یا مهرآباد مهم‌ترین آثار تاریخی موجود در این دهستان است که قدمت آنها به دوره سلجوقی می‌رسد. در بین روستاهای این دهستان، برخی اسامی بسیار قدیمی وجود دارد که هر کدام، قطعاً تاریخ خاص خود را دارند. اسامی روستاهایی مانند: آبجقان، ده‌داروغه، ده‌حبه، آرزومنده، اله‌جگرد، شمسیه، حنط‌آباد، بلقشه، قبد، کارجیج، انجیدن، شادمهرک، سمرجان، صومعه، گلشن، هلالی، باطان، دیگلانی، شایخ، چنبران، بکاول، اردسمان، آبگینه، ملکنده و مسیح‌آباد.[5]

جمعیت روستاهای دهستان ریوند بر اساس سرشماری سال 1390 بدین شرح می‌باشد: آبجقان (112)، حسین‌آباد مختاری (52)، حشمتیه (؟)، ده‌حبه (105)، ده‌داروغه (126)، رحیم‌آباد (156)، روح‌آباد (116)، صومعه (63)، طاهرآباد (35)، گلشن (376)، مظفرآباد (153)، نصرآباد (؟)، آرزومنده (80)، حکیم‌آباد (161)، شاه‌آباد (؟)، هلالی (858)، فیض‌آباد (؟)، اله‌جگرد (61)، شمسیه (141)، لطف‌آباد (1027)، محمدآباد (125)، سمرجان (؟)، هندآباد (34)، دهنو (104)، شفیع‌آباد (29)، صالح‌آباد (162)، علی‌آباد تکه (59)، قاسم‌آباد (؟)، محیط‌آباد (1020)، مسیح‌آباد (؟)، بلقشه (111)، شاه‌آباد حسینی (؟)، شمس‌آباد (120)، قبد (53)، کارجیج (161)، میرآباد (39)، هشام‌آباد سلطانی (82)، اسلامیه (45)، آهنگران (249)، ملکنده (157)، انجیدن (176)، شادمهرک (757)، فرخ‌آباد (86)، مبارکه (1597).[6] [7]

- گنبدهای دوگانه آجری مهرآباد:

گنبدهای آجری مهرآباد که «مهراوا»، «شهمیر» -شَه‌مهر- و «شادمهر» نیز نامیده می‌شوند مهم‌ترین بناهای تاریخی دهستان ریوند بخش مرکزی شهرستان نیشابور می‌باشند. این دو بنای تاریخی، در حاشیه شرقی جاده نیشابور-کاشمر، در حدود 3 کیلومتری جنوب شهر نیشابور و در نزدیکی جنوب شادمهرک –مرکز دهستان ریوند- قرار دارند. بناهای دوگانه گنبدهای آجری بزرگ و کوچک مهرآباد نیشابور به شماره‌های 1549و 1804 در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌اند.[8] [9]

گنبد بزرگ، دارای پلان بیرونی هشت‌ضلعی و درونی چهارضلعی است. در کف بنا سردابه یا راهرویی زیرزمینی قرار دارد که حالت چلیپایی‌شکل داشته و به نظر می‌رسد آرامگاه شخصی که این بنا به خاطر او ساخته شده در این محل باشد. این بنا که قدمت آن به دروه سلجوقی می‌رسد، در نوع خود یکی از شاهکارهای معماری به شمار می‌آید. گنبد کوچک‌‌، در حدود پانزده متری شمال گنبد بزرگ قرار دارد، پلان بیرونی و درونی آن، شبیه بنای گنبد بزرگ است. این بنا، چهارطاقی‌ای است که ورودی‌های آن کم‌عرض و رفیع می‌باشند. قدمت این بنا به دوره ایلخانی می‌رسد. با توجه به اطلاعات موجود، هنوز ابهاماتی در مورد گذشته پر فراز و نشیب محوطه تاریخی مهراوا وجود دارد و به عقیده برخی تاریخ‌نگاران، وجود کلمه مهر در نام‌های محوطه، از ارتباط تاریخی آن‌ با آیین‌های مهرپرستی ایران پیش از اسلام نشان می‌دهد که با وجود آتشکده آذربرزین‌مهر در ریوند نیشابور و رواج آیین زرتشت در زمان حکومت ساسانیان و پیش از آن، ارتباط دارد.[10]

- پانوشت‌ها‌:

1. تاجیک، محمد، «ریوند و دهستان ریوند»، وب‌نوشت جغرافیای شهرستان نیشابور، 01/11/1392.

2. در محدود خراسان کنونی از دو نقطه دیگر به نام ریوند می‌توان نشان گرفت؛ روستای ریوند از توابع شهرستان داورزن و در غرب سبزوار (آنسوی ولایت بیهق در جغرافیای قدیم) و روستای ریوند در شمال غربی رشتخوار تربت حیدریه.

3. تاجیک، محمد، «ریوند و دهستان ریوند»، همان.

4. پاپلی یزدی، محمدحسین، «فرهنگ آبادیها و مکانهای مذهبی کشور»، مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی، 1388، ص334.

5. تاجیک، محمد، «ریوند و دهستان ریوند»، همان.

6.تاجیک، محمد، «آمار جمعیت روستاهای دهستان‌های دربقاضی و ریوند نیشابور در سرشماری سال 1390»، وب‌نوشت جغرافیای شهرستان نیشابور، 30/01/1392.

7. دهستان ریوند از نگاه برخی منابع جغرافیایی و تاریخی دهه 1330، 1340 و 1360 به شرح زیر بوده است:

-- «فرهنگ جغرافیایی ایران» چاپ 1329: «ریوند، Rivand؛ نام یکی از دهستان‌های بخش حومه شهرستان نیشابور است. موقعیت دهستان، جلگه و هوای آن معتدل است. محصول عمده؛ غلات، ... پنبه، انواع میوه‌جات. شغل مردان، زراعت و کسب در شهر می‌باشد. آب مزروعی کلیه آبادی‌ها از قنوات تامین می‌شود. به اغلب قراء، راه شوسه فرعی احداث شده است. این دهستان، از 108 آبادی بزرگ و کوچک، تشکیل، مجموع نفوس آن 15394 نفر است. قراء مهم آن عبارتند از: ده‌نو خالصه که 1204 و لطف‌آباد که 613 نفر جمعیت دارند.» («فرهنگ جغرافیائی ایران»، دایره جغرافیایی ستاد ارتش، 1329، ج9، ص 195)

-- «دایرة‌المعارف مصاحب» با دیباچه غلامحسین مصاحب به سال 1345: «ریوند، دهستان، جمعیت در حدود 15400، بخش حومه شهرستان نیشابور، استان نهم (خراسان).؛ دارای 108 آبادی، در قدیم، یکی از چهار روستای نیشابور بوده است که به حاصلخیزی شهرت داشته‌اند و شهرکی به همین نام در یک منزلی غرب نیشابور داشته است.» («دایرة‌المعارف مصاحب»، به سرپرستی غلامحسین مصاحب، تهران: امیرکبیر، 1383، ج1، ص 1155)

-- «نیشابور؛ شهر فیروزه»، چاپ 1375: «دهستان ریوند به مرکزیت روستای شادمهرک با مساحتی حدود 576/188 کیلومتر مربع، از به هم پیوستن 95 روستا و مزرعه و مکان تشکیل گردیده. جمعیت این دهستان 2278 خانوار و جمعیت بر اساس آمار جهاد سازندگی، سال 1360، معادل 10252 نفر و تراکم نسبی 54 نفر در هر کیلومتر مربع. تعداد واحدهای مسکونی، 2000 واحد شامل روستاهای آب‌جغان (81) ، آرزومنده (90)، آهنگران (293)، اردسمان (180)، اسلامیه (90)، الاجگرد (90)، بکاول (675)، بلغشته (180)، بیرم‌آباد (18)، حشمتیه (41)، حکیم‌آباد (90)، حنط‌آباد (63)، ده‌حبه (59)، روح‌آباد (180)، شاداب (32)، شادمهرک (540)، ده‌داروغه (90)، دهنو سربر (180)، رحمت‌آباد (2025)، رحیم‌آباد (59)، شاه‌آباد حسینی قبد (27)، شاه‌آباد آرزومنده (90)، شفیع‌آباد (59)، شمس‌آباد (284)، شمسیه (158)، صالح‌آباد (261)، صومعه (18)، علی‌آباد تکه (68)، فرخ‌آباد (72)، گلشن (270)، قبد (270)، لطف‌آباد (675)، مبارکه (540)، محمدآباد (102)، محیط‌آباد (518)، مظفرآباد (180)، ملکنده (158)، موسی‌آباد (32)، میرآباد (180)، نصرآباد (68)، هاشم‌آباد (180)، هلالی (360). باید توجه داشت روستاهای خالی از سکنه در اینجا قید نشده است.» (گرایلی، فریدون، «نیشابور؛ شهر فیروزه»، 1375، ص 695-696)

8. «گنبد آجری بزرگ مهرآباد»، وب‌نوشت ابرشهر؛ دانشنامه نیشابور، 29/10/1388.

9. «گنبد آجری کوچک مهرآباد»، وب‌نوشت ابرشهر؛ دانشنامه نیشابور، 20/02/1385.

10. «درآمدی بر جغرافیا و تاریخ نیشابور»، علی طاهری، نیشابور: انتشارات ابرشهر، 1384، ص 121-122.

همچنین نگاه کنید به‌:

نیشابور؛ ریوند باستانی، شهر ریواس، شهر باور و اسطوره

برچسب‌ها: نیشابور, ریوند, دهستان ریوند, گنبدهای آجری مهراوا

+ Reynand Information Base |

«ریوند» یکی از نام‌های کهن نیشابور است -که در اوستا به گونه‌ي رئونت آمده-، همچنین نام یکی از ربع‌های ابرشهر –نیشابور کهن-، و نیز نام کوهی، واقع در ایالت ساسانی نیشابور که آتشکده آذر برزین مهر -آتشگاه کشاورزان و دهقانان ایران‌زمین- بر آن شعله می‌کشیده می‌باشد و امروز نیز «ریوند» نام یکی از بخش‌های جنوب شهرستان نیشابور است. گفتنی است که نام دیگر گیاه «ریواس»، «ریوند» است و ریواس، در فرهنگ آیینی و باورهای ایران باستان جایگاه خاصی دارد و در داستان ایرانی آفرینش انسان، نقش‌آفرین بوده و ریواس، یکی از فرآورده‌ها و رهاوردهای نامور اقلیم و سرزمین نیشابور است. این نوشتار به بازکاوی پیوند‌ نیشابور، ریوند و ریواس می‌پردازد.

ریواس، نماد اسطوره‌ای اقلیم نیشابور

«نيشابور، شهري است كه ناهيد در آن، به دريوزه فيروزه درمي‌آيد؛

شهر ريواس، شهر باور و اسطوره است.»

دکتر میرجلال‌الدین کزازی

- نیشابور، اقلیم گهرخیز:

نیشابور، نیشابور کهن، سرزمین دیرینه‌های پایدار، ابرشهر فرهنگی ایران و ام‌البلاد خراسان، چنان ارجمندی شنگرف در فرهنگ و تاریخ و علم و هنر دارد که به راستی و درستی و نیکی، وی را تمدنی ماندگار و پُربار خوانده‌اند؛ «تمدن نیشابور». تمدنی که ریشه در تاریخ و پنجه بر افلاک دارد. اما این وجهه تاریخی و فرهنگی بلندمرتبه، همواره بر اقلیم و طبیعت نیشابور، سایه‌ای بزرگ و گسترده افکنده است، هرچند در این میان، سنگ زیبای آرزوها، که برآمده از سرزمین و اقلیم نیشابور است، توانسته به دستیاری زیبایی و بی‌همتایی بی‌نظیر خود، سری سرافراز برآورد و نام نیشابور را بلندآوازه سازد. آری! فیروزه آسمانی، نیشابور را جهانی کرده است.

اما به روشنی باید گفت؛ سنگ گوهرین فیروزه، فقط یکی از موهبت‌های اهورایی اقلیم گهرخیز نیشابور است. محصولات کشاورزی و باغی نیشابور -که کیفیتی متمایز و رنگ و بویی مطبوع و کم‌نظیر دارند-، هرچند هر کدام و هر گونه و هر رنگ، در نزد اهل و خواهان خودش، شهره و نامورند اما در اذهان عموم، شاید آن طور که بایسته است کمتر شناخته و شناسانده شده‌اند؛ آلو بخارا، انگور، سیب، گردو، سبزی، باقلا، غلات، پنبه، چغندرقند، حبوبات، بادمجان، گوجه‌فرنگي، هندوانه، خربزه، كتيرا، زرشك و ترنجبين، نمونه‌هایی از محصولات کشاورزی و طبیعت نیشابورند. در این میان، سوغات مشهور نيشابور، «ريواس» است که فرآورده‌های آن «شربت ريواس»، «خوشاب ريواس»، «اشکنه ريواس»، «سالاد ريواس»، «کوکوي ريواس»، «لواشک»، «خورش ريواس» و چون اینها می‌باشند. در آثارالبلاد و اخبارالعباد آمده است: «نيشابور از مدن خراسان، موصوفه به اصناف فضايل و فواكه و ثمرات … و هميشه قافله‌ها به آنجا نزول مي‌نمايند، و در قديم مجمع و معدن علما بود. عمرو بن ليث صفاري گفت كه: مقاتله مي‌كنم بر شهري كه گياي آن ريباس است و خاك آن نفل است (و آن نوعي از رياحين را گويند) و سنگ آن فيروزه است و اين را از آن سبب گفت كه به آنجا ريباسي است كه مثل آن در هيچ كل زمين نيست.»

ریواس؛ رهاورد سرزمین نیشابور

- ریواس نیشابور، همزاد بینالود:

همانطور که پیش از این گفته شد؛ افزون بر سنگ رویایی فیروزه، یکی دیگر از فرآوردهای اقلیم پُربار و طبیعت رنگارنگ نیشابور، که دارای ارزش ویژه‌ای است، «ریواس» می‌باشد. ريواس یا ریباس (Rheum)، گیاهی است از از تيره ترشك‌ها و ‌هفت‌بندها که داراي ساقه خزنده زيرزميني و گل‌هاي نر و ماده، كه در انتهاي ساقه جمع می‌شوند. از مناطق عمده رشد این گیاه را در سطح جهان می‌توان به آسياي شرقي و در بسياري از مناطق كوهستاني و سرد نيمكره‌ي شمالي (آسیا، اروپا و آمریکای شمالی) دانست. در ایران نیز در اغلب مناطق کوهستانی، این گیاه به صورت خودرو به عمل می‌آید اما بهترین و باکیفیت‌ترین ریواس ایران، در دامنه‌های جنوبی کوهستان بینالود -که بر دشت نیشابور مشرف است- بدست می‌آید. شهرستان نیشابور، دارای شرایط اقلیمی مناسبی برای پرورش گیاه ریواس است، و از این روی ريواس نیشابور از ديرزمان شناخته شده و توسط كوهپايه‌نشينان پرورش مي‌يافته و ريشه اين گياه در قديم از نيشابور به ساير مناطق دور و نزدیک، تجارت مي‌شده است. کار و پیشه ریواسکاری نیشابور، همچون سنتی دیرینه، به امروز نیز رسیده است و این گیاه در دامنه جنوبی رشته‌‌کوه بینالود، توسط کوهپایه‌نشینان در روستا‌های میر‌آباد، بر‌ف ریز، بوژان، گرینه و شهر‌های خرو و درود و ... به ‌صورت یک گیاه پر‌ارزش و تحت مراقبت‌های خاص پرورش پیدا می‌کند. ریواس، فرآورده کشاورزی کوهستانی ویژه نیشابور در ماه‌های اردیبهشت و خرداد می‌باشد که مزایای اقتصادی قابل توجهی را نیز برای ریواسکاران و اهالی کوهپایه‌های نیشابور در دامنه‌های بینالود به ارمغان می‌آورد و به عنوان فعالیت جنبی در کنار سایر فعالیت‌های کشاورزی و باغداری منطقه، کمکی شایان به اقتصاد خانواده‌ها و پویایی اقتصاد توانمند کشاورزی منطقه است. البته در مورد ریواس نیشابور، باید گفت که کیفیت مطبوع و درشتی محصول بدست آمده در این منطقه نسبت به سایر مناطق ایران، باعث شهرت خاص و رویکرد هموطنان عزیزمان به ریواس نیشابور شده است. این معنی، سابقه‌ای تاریخی دارد، چنانکه یعقوب لیث صفاری، هنگامی که بر نیشابور دست یافت، با بیان این عبارت، بر فتح بزرگ خود بالید: شهري را گرفته‌ام كه گل آن خوردني، بوته‌ي آن ريواس و سنگ‌هاي آن فيروزه است.

- ریواس در اسطوره و تاریخ آیینی ایرانی‌:

ریواس، در فرهنگ آیینی و باورهای ایران باستان جایگاه خاصی دارد و در داستان ایرانی آفرینش انسان، نقش‌آفرین گردیده است به گونه‌ای که گفته‌اند: «كيومرث (نخستین انسان) را اهورامزدا بيافريد و او مدت سي سال در كوه‌ها به تنهايي زندگي كرد، و هنگام مرگ نطفه‌اي بداد كه آن را به نيروي خورشيد بپروردند و در خاك نگه‌داشتند. پس از چهل سال از محل آن نطفه، گياه ريواس دو‌شاخه روييد كه در مهرگان‌روز (شانزدهم مهر) از آن دوشاخه‌ي ريواس، ميهري و ميهريانه (اولين زوج) به‌وجود آمد كه پس از چهل سال با ‌يكديگر ازدواج كردند و ثمره‌ي آن توليد يك جفت نر و ماده شد كه از آنان هفت پسر و هفت دختر متولد شدند …» بدین‌سان، انسان بر روی زمین پای گذاشت و گام‌های او بر پهنه کره‌ خاکی گسترانیده شد. اینک به نیشابور که یکی از میراث‌داران کهن تمدن ایرانی است باز می‌گردیم؛ باید گفت که ریواس، تنها به عنوان یک رهاورد از اقلیم و طبیعت گهرخیز دیار نیشابور، مطرح نیست بلکه به عنوان گیاهی که از یک سوی همزاد و همراه بینالود و اقلیم کوهستانی نیشابور است و از سوی دیگر، گیاهی که ریشه در اسطوره و باورهای کهن ایرانی دارد، دارای ارزشمندی و بار معنایی خاصی در ذهن و اندیشه و باور نیشابوریان و ایرانیان می‌باشد. یکی دیگر از نام‌های ریواس، «ریوند» است که البته به ساقه خزنده ریواس، به طور خاص «ریوند» نیز می‌گویند. «رئونت» (به معنی دارنده شکوه و جلال، و همچنین ری‌وند reyvand) از نام‌های کهن سرزمین نیشابور است و افزون بر این، «ریوند»، نام یکی از ربع‌های ابرشهر نیشابور، در دوران‌های باستان است و همچنین «ریوند» نام کوهی است واقع در ایالت ساسانی نیشابور که آتشکده کشاورزان و دهقانان ایران‌زمین (آتشگاه آذر برزین مهر) بر آن شعله می‌کشیده. و امروز نیز «ریوند» نام یکی از بخش‌های جنوب شهرستان نیشابور است. بنابراین، سرزمین نیشابور، نه تنها پرورنده بهترین و باکیفیت‌ترین ریواس ایران است که از دیدگاه معنایی و مینوی و آیینی نیز پیوند دیرینه و تاریخی با این گیاه اسطوره‌ای برآمده از بلندای کوهستان بینالود دارد؛ که ریواس، همزاد بینالود است و بینالود، مادر مهربان نیشابور.

- منبع: «ریواس، نماد اسطوره‌ای اقلیم نیشابور»، پورتال روزنه.

همچنین نگاه کنید به:

منوچهر؛ فرمانروای اساطیری پیشدادی و بنیانگذار آتشکده کهندژ نیشابور

آتشکده‌ها و جاهای دینی در قلمرو نیشابور کهن

نیشابور؛ رئونت باستانی و شهر دانش، بینش، فرهنگ و افسانه

برچسب‌ها: نیشابور, ریوند, ریواس, داستان ایرانی آفرینش انسان

+ Reynand Information Base |

نام نیشابور در اوستا به گونه‌ي رئونت آمده است، به معني دارنده‌ي شكوه و جلال، با این پیشینه، مي‌توان دريافت كه این شهر باستاني تا چه پايه نزد ايرانيان ارجمند بوده است كه با چنين صفت از آن ياد مي‌كنند. زمين نيشابور، گوهرزاي است از ديدگاه كيش ايرانيان باستان؛ گرامي و سپند (‌مقدس). چنان‌که از سه آتش بزرگ ايرانشهر، يكي در نيشابور زبانه‌ مي‌كشيده، و آن، آتشكده‌ي برزين مهر در كوه ريوند نيشابور، آتشگاه كشاورزان و دستورزان ايراني است. همچنین کهن‌شهر نیشابور، از زمان باستان شهري مردمي بوده است و مردمان ايران روي بدان داشته‌اند و دیری نپایید که پايتختی در ايران پديدار گرديد كه در آغاز، فراهم آمدن هنرمندان و انديشمندان و كارورزان به پيدايي دانشگاه‌ها و كتابخانه‌ها و فرهنگستان‌ها در آن انجاميد، و بازارهاي افسانه‌اي و آمد و شد و كاروان و هياهو در آن پديد آورد. و پس از آن، ‌فرمانروايي چند بدان ميل كردند و هر يك زماني چند آن را پايتخت خويش ناميدند، و آن «شهر دانش و بينش و فرهنگ و افسانه»، «نيشابور» است.

نیشابور؛ پایتخت فرهنگی

هر يك از شهرهاي بزرگ ايران كه دوراني پايتخت ايران يا بخشي از ايران به شمار مي‌رفته‌اند، بدان‌روي كه كانون هنرمندان و چكامه‌سرايان و پژوهشگران مي‌شدند، ‌افزون بر آن كه فرمان دستگاه و ديوان و پادشاهان را به ديگر مرزهاي كشور مي‌پراكندند، ‌بخشي از هنر و انديشه و كار دست هنرمندان و دستورزان و انديشمنداني را كه در كنار دربار يا با دربار مي‌زيستند، از آن كانون به ديگر شهرها و مرزها مي‌رساندند. خونخوارترين يورشگران تاريخ نيز كه شوربختانه بيشتر در همسايگي ايران به‌سر مي‌بردند، ‌ارزش و ارج كار هنرمندان را در شكوه بخشيدن به دستگاه پادشاهي خويش مي‌شناختند. بايد پذيرفت كه ديگر فرمانروايان نيز هر يك در فراخواني هنرمندان و كارورزان به پايتخت خويش مي‌كوشيدند و بدينسان چهره‌ي پايتخت پس از چندي دگرگون مي‌شد، و بازارهاي آراسته، ‌پرتو به شهرهاي ديگر مي‌افكند و بازرگانان و هنرمندان شهرهاي ديگر را به سوي خويش مي‌كشيد.

نمونه‌ي نزديكي از اين دگرگوني را در سپاهان (‌اصفهان)‌ مي‌توان ديد كه چگونه انبوه هنرمندان را از هر مرز و شهر به سوي خويش كشيد، چنانكه آميزش زبان آنان نيز زباني تازه پديد آورد كه از زبان پيرامون سپاهان باز شناخته مي‌شود، و آميزش كار هنرمندان نيز هنري تازه پديد آورد كه آن‌را مي‌توان در ميان همه‌ي كارهاي هنري دوران‌ها به آساني بازشناخت.

پس از سپاهان، نمونه‌ي نزديك‌تر تهران است كه پيشتر از آن روستايي بزرگ بود و هجوم هنرمندان و دستورزان براي گرفتن بازارهاي آن، در اين پايتخت نيز زباني ديگرگون از همه‌ي روستاها و شهرهاي پيرامون آن فراهم آورد و فرهنگي ويژه به آن بخشيد كه تا نيمه‌هاي رژيم گذشته به خوبي از همه‌ي فرهنگ‌هاي ديگر باز شناخته مي‌شد، و كم كم اين فرهنگ در برابر يورش اروپايي‌گرائي كه رهبران آن رژيم به دنبالش بودند آسيب پذيرفت، اما هنوز در بخش‌هايي از اين شهر بزرگ چونان خيابان ري و پايان بازار و خيابان سيروس و سه راه امين حضور و آب منگل و سرچشمه... نشانه‌هاي آن فرهنگ و روش زندگي پابرجا است!

بخش‌هايي از اين شهر كه به دنبال گسترش بي‌رويه و هجوم ادارات و دستگاه‌هاي دولتي و دستبرد برآمده از اين تورم در زماني نزديك از ميان رفت، باب همايون، ‌ناصرخسرو، لاله زار، اميريه و ... است.

اين كه گفته شد،‌ درباره‌ی همه‌ي پايتخت‌ها كمابيش يكسان است. اما يك پايتخت در ايران پديدار گرديد كه در آغاز، فراهم آمدن هنرمندان و انديشمندان و كارورزان به پيدايي دانشگاه‌ها و كتابخانه‌ها و فرهنگستان‌ها در آن انجاميد، و بازارهاي افسانه‌اي و آمد و شد و كاروان و هياهو در آن پديد آورد .... و پس از آن، ‌فرمانروايي چند بدان ميل كردند و هر يك زماني چند آن را پايتخت خويش ناميدند، و آن شهر دانش و بينش و فرهنگ و افسانه،‌ نيشابور است كه هنوز روستائيان آن، كوس برابريش را با بغداد مي‌زنند!

- نام نيشابور:

نام اين شهر در اوستا به گونه‌ي رئونت آمده است، به معني دارنده‌ي شكوه و جلال، بخش نخست اين نام‌ «رئ» و بخش پاياني آن «ونت»‌ است. «رئ به معني درخشندگي و شكوه است و «ونت» نيز پسوند مالكيت است و همان است كه امروز در زبان فارسي «وند» ش مي‌نامند.

«وند» به معني دارنده، هنوز در دماوند، الوند، راوند كاشان ديده مي‌شود. اين واژه در گذر زمان و دگرگوني زبان اوستايي به پهلوي به گونه‌ي «راي اومند» در آمد كه «اومند» در آن همان پسوند «دارايي» است، و در نوشته‌هاي پهلوي اين واژه به عنوان صفتي براي خداوند آمده است و در سر آغاز بيشتر نامه‌هاي پهلوي به چشم مي‌خورد:

«پت نام اي داتار اوهرمزدي رايومندي خوره اومند:‌ به نام دادار اورمزد رايوند فرهمند»

و با اين سخن مي‌توان دريافت كه آن شهر باستاني تا چه پايه نزد ايرانيان ارجمند بوده است كه با چنين صفت از آن ياد مي‌كنند!

اما چون اين گونه‌ي نام بر شهري نهاده شد، دگرگوني چندان در آن راه نيافت و هم اكنون نيز بخش غربي نيشابور تا مرز سبزوار، ريوند reyvand)) نام دارد و در دوران اسلامي نيز بزرگاني از آن برخاسته‌اند كه در كتاب‌هاي اسلامي از آنان ياد كرده شده است.

از اين نام در شاهنامه به گونه‌ي «ريونيز»‌ ياد شده است، و چنين پيداست كه در يكي از نبردهاي ميان ايرانيان و تورانيان ويران گشته است، و در هنگام شاپور اردشير ساساني دوباره آن‌را ساخته‌اند، و گواهي «نامه‌ي شهرستان‌هاي ايران» درباره‌ي آن چنين است: «شتريستان نيو شاپوهر، شاپوهري ارتخشيران كرت، پت هان گاس، كاش پهليزك اي تور، اوزت، اوش هم گيواك فرموت كرتن». يعني: ‌شهرستان نيشابور (را)‌ شاپور اردشيران كرد (ساخت)‌ بدانجا كه پهليزك تور را كشت. (‌يا شكست داد.) و به همان جاي فرمود كردن (ساختن) ش.»

و چنان‌كه ديده مي‌شود، در اين نامه‌ي كهن، نام دوره‌ي ساساني آن نيوشاپوهر، يعني شاپور نيو يا شاپور گرد، يا شاپور پهلوان آمده است. اما اين روشن است كه شهر رئونت جايگاه پارتيان بود، و پارتيان كه فرمانروايي نيكشان كه استوار بر فرمانروايي همه‌ي تيره‌ها و دودمان‌ها بوده بر دست اردشير پارسي از ميان رفت، از چيرگي وي خشنود نبودند، و نيز با آنكه نام پسر اردشير بر شهرستان بماند همرأي نبودند، و بدين روي براي اين شهر صفتي انديشيدند كه «ابرشهر»‌ بوده باشد به معني شهربرين، ‌شهر بالاتر؛ و از آنجا كه در نوشته‌هاي پهلوي اين نام به گونه‌ي اپرشتر [aparshatr] آمده است، مي‌توان در اين داوري بي‌گمان بود كه اين صفت در همان زمان ساسانيان بدان داده شده باشد، كه به‌گونه‌اي همان نام پيشين را كه دارنده‌ي شكوه بوده باشد، زنده نگاه دارند!

در نوشته‌هاي پس از اسلام نيز بيش از آن‌كه نام نيشابور آيد، ابرشهر آمده و برخي از نويسندگان اين هنگام نيز در معني آن گفته‌اند كه چون زمين نيشابور از ديگر شهرها بلندتر است و به ابر نزديك تر، آن‌را ابرشهر ناميده‌اند و پس‌آنگاه ابرشهر خوانده شده! و اگر چه اين داوري درست نيست، اما مفهوم بلندي و برتري شهر در آن نهفته است!

برای خواندن دنباله این نوشتار، بر روی اینجا کلیک نمایید

برچسب‌ها: نیشابور, ریوند, رئونت, پایتخت فرهنگی

+ Reynand Information Base |

شهر باستانی نیشابور، افزون بر دیگر دروازه‌های شهر، چهار دروازه بزرگ داشته که هر چهار دروازه، رو به سوی خورشید داشته‌اند و هنگام برخاستن خورشید، نخستین پرتوهای آفتاب از هر چهار دروازه به اندرون شهر می‌تابیده است. چنانکه می‌دانیم این نوع ساختمان را در فرهنگ معماری جهان به نام پارتی می‌شناسند. و ریوند و ابرشهر یکی از بزرگ‌ترین شهرهای تیره‌ی پارت است که «شهر دروازه‌های خورشید»ش می‌نامیم. باید گفت افزون بر همه موجبات طبیعی و اقلیمی، کوهستان بلند و پرآب روان بینالود، آب‌های زیرزمینی، جاده ابریشم و موقعیت طبیعی که نشابور را دروازه خراسان نموده‌ است، چند انگیزه‌ دیگر نیز برای ایجاد و گسترش ابرشهر نیشابور وجود دارد که در اینجا با بهره‌گیری از بخش‌هایی از نوشتار «نیشابور؛ شهر دورازه‌های خورشید» پژوهشگر ارجمند، فریدون جنیدی -مؤسس بنیاد نیشابور (سازمان پژوهش فرهنگ ایران)، به انگیزه دینی ایجاد ابرشهر نیشابور و بازشناسی درونمایه‌های مرتبط با کهن‌شهر نیشابور، همچون ریوند،آتشکده آذر برزین مهر، دریای سو، نیایشکده آناهیتا و اشک‌آباد می‌پردازیم.

نیشابور را چهار دروازه بزرگ، بوده است که هر چهار، رو به سوی خورشید داشته‌اند و هنگام برخاستن خورشید، نخستین پرتوهای آفتاب از هر چهار دروازه به اندرون شهر می‌تابیده است. و اگر چه نقشه آن شهر در دست نیست ولی می‌توان به یاری اندیشه، این نقشه را چنانکه در نگاره آمده است، مجسم کرد.

این آگاهی را «امام الحاکم» نیشابوری در تاریخ نیشابور به ما می‌دهد. که چون شاپور، خواست که شهر نشابور بنا کند، چهار دروازه در چهار سوی آن، چنان بساخت که همگام برآمدن آفتاب از هر چهار دروازه، آفتاب به درون شهر می‌تابد. هنوز در خانه‌های کهن زرتشتیان یزد و کرمان، نخستین پرتو آفتاب نیز بر «پسکم مس» می‌تابد. این خانه‌ها که به سبک معماری پارتی ساخته می‌شود، دارای چهار پسکم [Paskam] یا صفه است که در چهار سوی سرای قرار دارند، هر پسکم، ایوانی با آسمانه‌ی زخمی (سقف ضربی) است که به اتاق‌ها راه دارد. یکی از این پسکم‌ها، راه ورودی سرای است و دو پسکم دیگر دو سوی محل رفت و آمدهای روزانه است و پسکم بزرگ (که پسکم مس خوانده می‌شود)، از دیگر پسکم‌ها بلندتر و سر آن از پشت بام بالاتر است، چنان که نخستین پرتو خورشید بر آن می‌تابد و آغازگاه بامداد، یا نماز بامداد را آگاهی می‌دهد ... این پسکم، اوستا خوانده می‌شود، و همواره گیاه سبز و گلدان و گلاب و بوی خوش، چون اسپند و کندر و عود در آنجا موجود است و کسانی که تن پاک دارند، می‌توانند بدان گام نهند. بدین روی، گاهگاه آن را «پسکم پاک» نیز می‌نامیم. چنانکه می‌دانیم این نوع ساختمان را در فرهنگ معماری جهان به نام پارتی می‌شناسند. و ریوند و ابرشهر یکی از بزرگ‌ترین شهرهای تیره‌ی پارت است که «شهر دروازه‌های خورشید»ش می نامیم.

نیشابور، کهن شهر سرزمین پارت

- انگیزه‌ی دینی ایجاد ابرشهر:

افزون بر همه موجبات طبیعی و اقلیمی، کوهستان بلند و پرآب روان بینالود، آب‌های زیرزمینی، جاده ابریشم و آن موقعیت طبیعی که نشابور را دروازه خراسان کرد، چند انگیزه‌ی دیگر نیز برای ایجاد و گسترش شهر وجود دارد.

نخست کوه ریوند (28) که با داشتن کان اورانیوم، گهگاه شبانگاهان در برخی از جاها نورباران می‌شود. و این شگفتی بزرگ در مردمانی که با دل روشن، نور و فروغ را گرامی می‌داشته‌اند و ستایش می‌کرده‌اند، ایجاد شکوه و احترام بدان کوه را می‌کرده است. به طوری که یکی از سه آتشکده بزرگ ایران باستان بر فراز آن کوه قرار دارد. (29)

وجود کان زغال‌سنگ در همان کوه که موجب ایجاد گاز متان می‌شود و کمک می‌کند که آتشکده خودسوز «برزین مهر» (30) پیدا شود چنان که دقیقی در گشتاسب‌نامه (پیوست شاهنامه‌ی فردوسی) در باره آذر برزین می‌گوید:

که آن مهر برزین، بی‌دود بود

منوّر نه از هیــــزم و عود بود

وجود چشمه‌ای سبز بر فراز کوه بینالود و دریای سو [Sow] بر فراز کوه ریوند (چند میلی شرق آتشکده برزین مهر) که هر دو از شگفتی‌های طبیعت است و بی‌آنکه چشمه‌ای، رودی بدان بپیوندد، در همه هنگام‌های سال به یک اندازه آب دارند؛ آبی بس زیبا و درخشان و برای ایرانیان که آب را همواره همراه با دیگر عناصر مثل خاک و باد و آتش گرامی داشته‌اند، وجود این دو پدیده، با شگفتی و گرامی‌داشت فراوان موجب پدید آمدن نیایشکده‌ی آب (آناهیتا) در این ناحیه گردید چنان که از دیرباز از دورترین جای‌ها برای زیارت آن به نشابور می‌آمدند. و یکی از این زیارت‌های تاریخی حرکت یزدگرد اول است به نیشابور که برای نیایش آب و زیارت آن چشمه به نیشابور آمد (31) و چون این پدیده‌ها بسیار دیرین و کهنسال است و بزرگی بینالود و دیگر مواهب طبیعی همراه با آن بسی دیرین‌تر از دوران پیدایی انسان است، پس به ریوند یا نشابور و ابرشهر اجازه می‌دهند که در زمانی بس دور، بصورت شهر درآمده باشد. در شاهنامه از هنگام «ریومیز» پیرامون پنج هزار سال پیش یاد می‌شود اما این دلیل آن نیست که پیش از آن نیز وجود نداشته باشد.

از پشت ویشتاسبان یا کوه ریوند که آتشکده برزین مهر بر فراز آن شعله می‌کشیده است در زمان گشتاسب یاد می‌شود که آن نیز زمانی پیرامون سه هزار و پانصد سال پیش دارد. نام کوی داربجرد، زمان هخامنشیان را به یاد می‌آورد. از زمان اشکانیان که هیچ آگاهی از اینان بدست نمی‌آید، نشانه‌ای در نزدیکی شهر نشابور هست و آن روستای اشک‌آباد در چند میلی جنوب شهر، در میان کویر کوچک دشت نشابور است که به «اشق آباد» دگرگون شد و امروز «عشق آباد» به فتح «ع» نوشته می‌شود تا هنگام ساسانیان که به نام نیوشاپوهر نمایان می‌شود.

- ترکیب شهر و حرکت آن در دوره های تاریخی:

ایرانیان، چندهزار سال پیش از پیدایی یونان در شهرسازی خود به ردیف دیوارهای راست و کوچه و توالی خانه‌ها در امتداد معین دست یافته‌اند که باز خیلی زودتر از غربیان آنان را به ساخت شهرهای شترنجی رهنمون گردید.(31) همه ایرانیان یا تازیان جغرافی‎نویس نیز، این را یادآور شده‌اند که صورت شترنجی نشابور، پدیده‌ای ایرانی است. اما برخی از پیروان یونان این را نیز پدیده‌ای یونانی دانسته‌اند که اسکندر با خویش به ایران آورد.(33)

تعداد کوی‌ها که به 64 می‌رسد و گاه کم و زیاد می‌گردد این سخن را استوار می‌سازد مگر آنکه شهر در برخی از دوره‌ها بر اثر جنگ یا زمین‌لرزه و آب‌خاست، ویران شده که شمار محله‌هایش کم می‌گردد و گاه بر اثر رونق و شکوه بازار صنعت و فرهنگ بر شمار آن افزوده می‌شود، اما همواره پیرامون همین شصت و چهار خانه شترنگ است!

اکنون بپردازیم به خراب شدن ریوند (که روشن نیست در چه زمان بوده) و ساختن شهر تازه‌ی نیوشاپوهر؛ الحاکم در تاریخ خود یادآور می‌شود که از مسجد جامع بسوی غرب تا احمدآباد سبزوار را «ریوند» نامند. پس شهر باستانی ریوند، بی‌هیچ گمان در این منطقه است و شاپور اول (شاپور دوم نیز به آبادی نشابور افزود) شهر تازه را در سوی شرقی آن بنا کرده است و ریوند را ویرانه نهاده است مگر آن که مردمان، خود بنا به علاقه‌ی خویش، به آبادانی بخش‌هایی از آن همت گماشته‌اند.

پس از اسلام، شهر به سوی ریوند گسترش می‌یابد و آن را در بر می‌گیرد چنان که مسجد جامع نیز، در مرز ریوند و نشابور ساخته می‌شود آنگاه شهر به سوی غرب ریوند کشیده می‌شود تا به دروازه ی پول (که در نقشه نشان داده شده است و بر روی رودخانه‌ای موسمی به نام کال جینگل) رودخانه‌ی جنگل بنا شده می‌رسد.

از سوی شرق نیز، شهر گسترده می‌شود زیرا که در نوشته‌های پس از اسلام به دروازه‌ی شرقی به نام «باب ابی اسود» در شرق بر می‌خوریم که نشان می‌دهد پیش از اسلام ساخته نشده است زیرا در آن صورت، نامی فارسی به خود می‌گرفت.

استخری، در سده‌ی چهارم باروی این شهر را بصورت چهارگوشه‌ای معرفی‌می کند، که هر یک از برهای آن، یک فرسنگ بوده است. اما این را نیز می‌افزاید که دو محله‌ی پرجمعیت نیز در بیرون شهر قرار دارد. بنابراین کلا شهر بصورت مستطیل در می‌آید. در زمان سلجوقیان نیز که شهر گسترده‌تر می‌شود، چیزی که حتی در نشابور امروز هم دیده می‌شود و این بدان روی است که شهر در دامنه‌ی کوه بینالود برای دست یافتن به آب مورد نیاز به دو سو کشیده می‌شود.

در نوشته‌های باستانی، از چهار رود که در میانه‌ی شهر جاری است سخن می‌رود. این رودها به گفته‌ای؛ شقاندیر، دارای بشتقان و خروه نام داشته و به گفته‌ی الحاکم؛ مازول، شامات، ریوند، بشتفروش. امروز این نام‌ها دگرگون شده و سه رشته از این رودها، در شور کنونی جاری است که دو شاخه‌ی آن، آب موسمی دارد و یکی که آب میرآباد را به شهر می‌رساند، همواره آب دارد.

این سه رود از شرق به غرب، نخستین، آب کال غار، دیگری آب کال میرآباد و سومی آب کال جینگل را از بینالود به سوی جنوب می‌آورند.

چهارمین رود را اگر رودخانه‌ی «خرو» بگیریم، حد شرقی شهر را بسی بسوی شهر تا نزدیک قدمگاه می‌رساند و این بسی دور می‌نماید و درست همان رود بشتقان (33) است که امروز از میان شهر باستانی می‌گذرد، و بنا بر گفته‌ی حمدالله مستوفی(34) عمرولیث در کنار آن، کاخی ساخته است و این کاخ اگر کاوش شود، در میان ویرانه‌های باستانی پیدا خواهد شد.

بزرگ‌ترین و زیباترین شهر جهان و ستمکش‌ترین آنها پس از اسلام نیز چندین بار ویران گردید. در حمله‌ی غزان که همه‌ی آثار فرهنگ و از آن میان، کتاب‌های هفده کتابخانه‌ی عمومی شهر را به آتش و باد دادند و خاندان‌های بزرگ ایران را از بیخ و بن برکندند. در یورش چنگیز، شهر با خاک یکسان گردید. پس از ایلغار چنگیز، نشابوریانی که در شهرها و آفاق دیگر می‌زیسته‌اند بدان شهر بازگشتند و دوباره آن را ساختند چنان که ابن بطوطه که در این زمان به نشابور آمده بود از بزرگی آن و از چهار رودی که در آن جریان دارد سخن گفته است، اما باز در حمله‌ی تیمور، تباهی‌های فراوان دید. چهار زلزله‌ی بزرگ در سال های 555، 666، 808 شهر را ویران ساخت. و آخرین ستم را برادران افغان در شورشی که علیه شاه سست‌عنصر و بی‌کفایت صفوی کردند ... و حق هم داشتند، بر پیکر این شهر وارد آوردند و از آن زمان پشت نشابور چنان شکسته است که چنان که باید و شاید هنوز برنخاسته است!

- پانوشت‌ها:

28. این همان کوهی است که کان فیروزه در آن قرار دارد و افزون بر آن کان های دیگری چون ذغال سنگ و گوگرد و نمک و گچ و مس از آن بر می آمده است.

29. نگارنده خود در سن شانزده سالگی یکی از این نور افشانی های شگفت انگیز را شبانگاه بر افراز کوه به چشم دیده است، که چگونه نوری از کوه برآمد و با پیچ و تاب نزدیک به دو میل به آسمان رفت و با چنبره ای که به خود گرفت به شکل یک علامت سوال بزرگ درآمد و آن گاه از همان را برگشت و خاموش شد.

30. سه آتشکده ی بزرگ ایران باستان هر یک به طبقه ای از مردم تعلق داشت؛ 1. آتشکده ی آذرگشنسب در نزدیکی دریاچه ی ارومیه، ویژه ی شاهان و ارتشتاران 2. آتشکده ی آذر فرنبغ (فره ایزدی) در فارس، ویژه ی موبدان و دبیران 3. آتشکده ی برزین مهر در خراسان، ویژه ی کشاورزان و پیشه وران. نگارنده از سه سال پیش بدنبال آتشکده ی ّبرزین مهر بوده ام تا با آگاهی و کشفیات پی در پی جایگاه آن را در نزدیک روستای بزرگ «بورزنی» بر فراز کوه ریوند پیدا کردم و آن گاه به باستان شناسی آگاهی دادم و چند گروه باستانشناسی را به نیشابور و آتشکده ی برزین مهر رهنمون گردیدم و چند سال بعد یکی از آتشکده های جنبی آن اتشکده را در روستای «ریبد» سبزوار (که در زمان های پیشین جزو نیشابور بوده) به عنوان آذر برزین معرفی کردند و اگر چه این معرفی هنوز بصورت علمی تایید نشده است اما دلایل فراوان بر رد آن و اثبات محل واقعی در بورزنی در دست هست که این گفتار را جای پرداختن بدان نیست.

31. کشفیات تپه ی زاغه ی قزوین که به دست باستان شناسان ایرانی صورت گرفت نمونه ای از مادرشهرهای جهان را درهشت هزار سال پیش نشان می دهد که در دهکده ای کوچک در آن هنگام دور، دستیابی ایرانیان را به مقدمات شهرسازی ثابت می کند. نگاه کنید به دفتر اول همین مجموعه مقاله ی دکتر صادق ملک درباره ی تپه ی زاغه

32. امروز که کم کم از زیر فشار غرب گرایی نیم سده ی اخیر بیرون می آییم بهتر روشن می شود که اسکندر از یونان وحشیگری، تباهی، آتش سوزی، مرگ، درد، ویرانی و آتش کشیدن کتاب ها را به همراه آورد، نه شیوه ی شهرسازی شترنجی را!

33. بشتقان معرب پشتکان= پشته ها، نام باستانی دهکده ی بسیار زیبا، بزرگ و آباد «بوژان» است که در شمال شرقی نیشابور امروز و شمال نشابور باستانی واقع است.

34. نزهة القلوب، رویه ی 182.

- منبع: جنیدی، فریدون. «نیشابور؛ شهر دروازه های خورشید»، وب‌گاه بنیاد نیشابور؛ سازمان پژوهش فرهنگ ایران. تاریخ مشاهده: 15 فروردین 1385. به کوشش ققنوس شرق، ابرشهر: دانشنامه نیشابور، فروردین ماه 1385.

همچنین نگاه کنید به:

جغرافیای تاریخی آتشکده آذر برزین مهر نیشابور

برچسب‌ها: نیشابور, ابرشهر, ریوند, دریای سو

+ Reynand Information Base |

کوه سپند؛ کوهی در کوهستان ریوند نیشابور

کوه سپند، در کوهستان ریوند نیشابور، واقع شده است.

- کوه سپند:

کوه سِپند، در «ریوند» قرار دارد که در بخش شمالی نیشابور است.

به خون نریمان، میان را ببند

بـرو تازیـان تـا بـه کوه سپند

«راهنمای نقشه جغرافیایی شاهنامه فردوسی»، حسین شهیدی مازندرانی، چاپ اول، موسسه سحاب، تهران: 1371، ذیل مدخل «کوه سپند».

کوه سپند؛ کوهی در کوهستان ریوند نیشابور

- منبع: سید حسین مجتبوی، جواد محقق نیشابوری، حسن نظریان، «فرهنگ جغرافیای تاریخی نیشابور»، نیشابور: دانشگاه آزاد اسلامی، 1392، ص 141.

همچنین نگاه کنید به:

کوهستان ریوند؛ پشته ویشتاسبان نیشابور

برچسب‌ها: نیشابور, ریوند, کوه سپند

+ Reynand Information Base |

سوور؛ دریاچه پاک و روش، در بوم ابرشهر نیشابور

سوور یا سوگر، دریاچه‌ای در بوم ابرشهر نیشابور، بر سر کوه توس بوده است. در متون آیین زردشتی آمده است؛ آذر برزین ‌مهر، در کوه ریوند و بر کنار سوور قرار گرفته بود.

- سوور (دریا):

فارسی میانه: suwar؛ از این دریاچه در اوستا نامی برده نشده است. ظاهرا در حدود نیشابور بوده است. در پی حمله‌ی اهریمن به آب و دفاع آب، چندین دریاچه پدید آمد، یکی از آن‌ها سوور بود. سوور هر ستبری (کثافت) را به اطراف افکند و خویش روشن و پاک نگه‌دارد. چه مانند چشمی است که هر ریمنی (چرک) و گردی را به اطراف افکند و به سبب ژرفای آن هر چه در دریا رود، به بن (ته) نرسد.

دریاچه سور بر بوم ابرشهر نیشابور

آذر برزین ‌مهر، ابتدا بر ساحل این دریاچه قرار داشت. به همین دلیل آن را آذر سودی مهر و مهر سود نیز می‌خوانند. از آن‌جا که بنای آذربرزین‌مهر در کنار این دریاچه بوده است و می‌دانیم که آذربرزین‌مهر در کوه ریوند در حدود نیشابور بوده است، پس باید محل این دریاچه در خراسان بوده باشد. در بندهش، هنگام گفتگو از دریاچه‌ها، نخست از چیچست و پس از آن از سوگر نام می‎برد، و این سوگر شاید همان سوور باشد. طبق بندهش «ور سوگر در ابرشهر بوم، در سر کوه توس است. گوید که سود، بهر و نیک‌چشمی و نیکی و افزایش و رادی بدو آفریده شده است».

- منبع: قلی‌زاده، خسرو، «فرهنگ اساطیر ایرانی، بر پایه‌ی متون پهلوی»، تهران، شرکت مطالعات نشر کتاب پارسه، 1378، صص. 279-280.

همچنین نگاه کنید به:

چشمه سبز؛ چشمه‌ای تاریخی در هاله‌ای از افسانه‌ها

دریای سوور؛ آب سپند در کوهستان سیسرد نیشابور

برچسب‌ها: نیشابور, ریوند, سوور, سوگر

+ Reynand Information Base |

منوچهر؛ فرمانروای اسطوره‌ای پیشدادی و بنیانگذار آتشکده کهندژ نیشابور

منوچهر پور پشنگ، یکی از شخصیت‌های اساطیری ایران است که یکی از فرمانروایان دوره پیشدادی بوده. بازسازی نیشابور، بنیانگذاری دژ و آتشکده کهندژ نیشابور را به منوچهر، نسبت داده‌اند.

منوچهر پور پشنگ؛ فرمانروای پیشدادی و بنیانگذار آتشکده نیشابور

- منوچهر، فرمانروای پیشدادی:

منوچهر، در اوستا «منوش چیثَر» به معنی «منوش‌نژاد»؛ یکی از فرمانروایان بلندآوازه پیشدادی از خاندان ایرج است. «مَنوش»، نام کوهی است. در بندهش، این نام، «مانوش» خوانده شده و درباره آن آمده است: آن کوه بزرگی است که «منوچهر» در آنجا زاده شد. «منوش»، همچنین نام یکی از نیاکان منوچهر –پادشاه پیشدادی- است.

در شاهنامه، داستان نبردهای خونین منوچهر با سلم و تور –برادران ایرج- و دیگر رویدادهای دوران شهریاری او را می‌خوانیم. داستان چیرگی تورانیان بر بخش بزرگی از ایران‌زمین، و تیراندازی آرش کمانگیر برای نشانه‌گذاری مرز ایران و توران که ابوریحان بیرونی نیز آن را نقل کرده است، در روزگار فرمانروایی منوچهر اتفاق می‌افتد. (اوستا؛ کهن‌ترین سرودهای ایرانیان، ج 2، ص 1056)

نیشابور و اسطوره؛ منوچهر شهریار پیشدادی

- منوچهر، بنیانگذار آتشکده کهندژ نیشابور:

محمد بن حسین خلیفه نیشابوری در برگردانی که از کتاب تاریخ ابوعبدالله حاکم نیشابوری، به رشته نگارش درآورده است می‌نویسد: «امام حاکم ]نویسنده تاریخ نیشابور[ فرمود که چون نوبت حکومت به منوچهر رسید به قهندز ]معرّب کهندژ[ آمد و در حوالی آن، خندق حفر کرد و در جوانب، مردم را ساکن کرد و بعضی را درون قلعه اسکان نمود و اهل مملکتی را به عمارت و رفع دیوارها و توطّن در جانب آن، تکلیف کرد و آتشکده‌ای در آنجا ساخت و قومی را بر آن خانه، موکل کرد و حکم کرد که به چهل روز، اهل مملکتی، از عمارتی که گفته بود، فارغ شوند. پس در جوار قهندز، اماکن و مساکن پیدا شد و درون قلعه، مسکون گشت و اجتماع مردم دست داد.» (تاریخ نیشابور، ص 197)

- منابع:

-- «اوستا؛ کهن‌ترین سرودهای ایرانیان»، گزارش و پژوهش جلیل دوستخواه، انتشارات مروارید، تهران: 1375.

همچنین نگاه کنید به:

نیشابور؛ رئونت باستانی و شهر دانش، بینش، فرهنگ و افسانه

نیشابور؛ ریوند باستانی، شهر ریواس، شهر باور و اسطوره

برچسب‌ها: منوچهر, نیشابور, پیشدادیان

+ Reynand Information Base |

دریای سووَر؛ آب سپند در کوهستان سیسرد نیشابور

«سووَر»، دریاچه‌ای است که بر اساس متون دینی ایرانی، هر ستبری را به کرانه‌ها افکند و خویش را روشن و پاک دارد و بر کنار سوور، «آذربرزین‌مهر»، جای گرفته است. پژوهش‌ها، نشان سووَر را در نزدیکی کان فیروزه نیشابور می‌دهند.

- «پژوهشی در اساطیر ایران»، ص 85: در گزیده زاداسپرم -یکی از متون زرتشتی-، در باب مبدا خیر و شر و احوال زرتشت، چنین می‌خوانیم: «پس دو چشمه-دریا بر زمین گشوده شدند که (چنین) خوانده شدند: چیچَست، دریاچه ژرفِ نمکین‌آبِ بی‌تازش و بی‌زندگی که بر ساحلش، آذرگشنسب پیروزگر نشیند. دیگر «سووَر» است که هر ستبری را به کرانه‌ها افکند و خویشتن را روشن و پاک دارد. زیرا به مانند چشمی است که هر گردی و هر ریمنی را به کنار افکند. به سبب ژرفایش، آنچه اندر دریا شود به بُن نرسد. به نزدیکی آن، آذرمهرِ سودبخش، بُرزین‌مهر، نشیند.» مهرداد بهار، خاطرنشان می‌سازد که این دریا، ظاهراً در حدود نیشابور بوده است.

نیشابور؛ سوور

- «جستاری در پیشینه دانش کیهان و زمین در ایران ویچ»، ص 113: دکتر مانوئل بربریان در کتاب «جستاری در پیشینه دانش کیهان و زمین در ایرانویچ» در این باره، چنین می‌آورد: «در 37 کیلومتری شمال باختری شهر نیشابور (و 11 کیلومتری شمال خاوری کان فیروزه نیشابور، و بر سر کوره‌راهی که از کان فیروزه و کان گچ نیشابور به جلگه ماروسک می‌رود، در کوهپایه‌های شمالی کوه سی‌سرد در جنوب روستاهای اندراب و زرنده) چند برکه کوچک وجود دارد که بزرگ‌ترین آنها «دریای سو» (Sow) نامیده می‌شود. درباره این برکه‌ها افسانه‌های شگفتی در میان روستائیان وجود دارد و بررسی‌های فریدون جنیدی نشان داده است که آب این برکه‌ها –به ویژه بزرگترین آنها- در چشم ایرانیان کهن، یکی از گرامی‌ترین آب‌های جهان بوده و در نوشتارهای پهلوی، بویژه بندهش، همواره نام دریای سُو (سووَر) همراه با دریاچه چیچست (ارومیه) آمده است. در نتیجه دریای سو از دورترین روزگاران، دریای شناخته شده و مقدس به شمار می‌رفت.»

- مآخذ:

-- «پژوهشی در اساطیر ایران»، مهرداد بهار، چاپ اول، انتشارات توس، تهران: 1369.

-- «جستاری در پیشینه دانش کیهان و زمین در ایرانویچ»، مانوئل بربریان، چاپ اول، نشر بلخ، تهران: 1376.

- منبع: سید حسین مجتبوی، جواد محقق نیشابوری، حسن نظریان، «فرهنگ جغرافیای تاریخی نیشابور»، نیشابور: دانشگاه آزاد اسلامی، 1392، ص 113-114.

همچنین نگاه کنید به:

سوور؛ دریاچه پاک و روشن در بوم ابرشهر نیشابور

چشمه سبز؛ چشمه‌ای تاریخی در هاله‌ای از افسانه‌ها

آتشکده‎ها و جاهای دینی در قلمرو نیشابور کهن

برچسب‌ها: نیشابور, آذر برزین مهر, سوور, دریای سو

+ Reynand Information Base |

سپنتودات؛ کوهی در ریوند نیشابور

کوه سپنتودات، در کوهستان ریوند نیشابور، واقع شده است.

- کوه سپنتودات:

سپـِنتوداتَ، کوهی است در حدود«ریوند نیشابور». در بند شش «زامیاد یشت».

در اوستا، ضمن ذکر نام کوه‌ها و از جمله کوه رئونت، از کوهی در نیشابور به اسم سپنتوداتَ یاد می‌شود. سپنتودات به معنی آفریده ورجاوند مینوی است و در فارسی به تحریف، «اسفندیار» -شاهزاده و پهلوان نامدار ایرانی و پسر گشتاسب- است. در «بندهش» نیز به نام این کوه، اشاره شده است.

«اَوِستا»، گزارش و پژوهش جلیل دوستخواه، چاپ اول، انتشارات مروارید، تهران: 1370، ص 1002.

سپنتودات؛ کوهی مینوی در ریوند نیشابور

- منبع: سید حسین مجتبوی، جواد محقق نیشابوری، حسن نظریان، «فرهنگ جغرافیای تاریخی نیشابور»، نیشابور: دانشگاه آزاد اسلامی، 1392، ص 123.

همچنین نگاه کنید به:

کوهستان ریوند؛ پشته ویشتاسبان نیشابور

برچسب‌ها: نیشابور, سپنتودات, اسفندیار, ریوند

+ Reynand Information Base |

«ریوند» که در منابع گوناگون به گونه‌های دیگری همچون «رایومند»، «رئونت»، «ریون» و «رئوَئوته» آمده است یکی از نام‌های حوزه جغرافیای تاریخی نیشابور است و در گستره نیشابور قدیم و جدید، موجود می‌باشد. همچنین «ریوند»، نام کوهی در شمال نیشابور است که آتشکده آذربرزین مهر، بر آن قرار داشته است.

ریوند مزدا-آفرید؛ کوهی سپند در شمال نیشابور

- «اوستا»، ص 486: ریوند، نام کوهی است و نیز نام رَبعی و شهرکی و منطقه‌ای. در هر صورت، ریوند در گستره نیشابور قدیم و جدید، واقع است. ریوند که به نام‌های دیگری چون «رایومند»، «رئونت»، «ریون» و «رئوَئوته» هم آمده است به معنی دارنده جلال و شکوه و فروغ است. این کوه، در فرهنگ ایران باستان و در ادبیات آیین «مزدیسنا» جایگاه ویژه‌ و احترام‌انگیزی دارد.

آتشکده آذربرزین‌مهر، در بین هزاران معبد آیین زردشتی و یکی از سه آتش مقدس و زیارتکده برتر فلات ایران، بر فراز این کوه، قرار داشته است و از همه ایران‌زمین، زیارتگران، به آنجا می‌شتافته‌اند.

در بخش «زامیاد یشت» از کتاب «اوستا» از «رئونت» به صراحت یاد شده است. در «خرده اوستا» نیز تعبیر «کوه ریوند مزدا آفریده» به چشم می‌خورد.

- «بندهش»، ص 71: در «بندهش» نیز، که از متون معتبر زردشتی است، نام ریوند دیده می‌شود.

- «یشت‌ها»، دفتر دوم، ص 330: هم‌‌اکنون نیز کوه‌های شمال نیشابور، «ریوند» نامیده و خوانده می‌شود. «پور داوود» در تعلیقات «یشت‌ها» می‌آورد: «رئونت، یک صفت است به معنی باشکوه و بسا صفت مردان یا ایزدان و غالبان با صفت «فرهمند» یکجا استعمال شده است» او سپس در چند فقره از «ماه یشت» و «تیشتر یشت» و «زامیاد یشت»، نمونه‌هایی برای ذکر نام «ریوند» می‌آورد.

ریوند نیشابور

- «الاعلاق‌ النفسیه»، ص 200: ابن رسته، از جغرافی‌دانان قرن سوم، می‌نویسد: «ابرشهر، دارای 13 رستاق و چهار طسوج (بخش) است که ریوند، یکی از آن چهار طسوج است.» او ادامه می‌دهد که این شهر، بخصوص به واسطه آذربرزین‌مهر شهرت یافته است.

- «تاریخ نیشابور»، ص 214: حاکم نیشابوری (قرن چهارم هـ.ق) می‌نویسد: ربع ریوند، از حد مسجد جامع بود تا مزرعه احمدآباد، اولِ حدودِ بیهق. طول او سیزه فرسخ و عرض او از حدود ولایت طوس تا حدود بشت، پانزده فرسخ مشتمل بر زیاده از پانصد دیه. و ریوند که «رَبع» بدان منسوب است قریه کبیره معموره بود، بانی آن، انوشروان عادل.

- «جغرافیای خراسان در تاریخ حافظ ابرو»، ص 36: در تاریخ حافظ ابرو، ریوند به عنوان یکی از بلوکات نیشابور، در میان پانزده بلوک، نام برده شده و آمده است که «هژده مزرعه و کلاته که حالاً مزروع می‌شود، درین تاریخ تعلق بدین بلوک دارد.»

- مآخذ:

-- «اَوِستا»، گزارش و پژوهش جلیل دوستخواه، چاپ اول، انتشارات مروارید، تهران: 1370.

-- «یشت‌ها»، گزارش پور داوود، چاپ سوم، دانشگاه تهران، 1355.

-- «بندهش»، فرنبغ دادگی،گزارنده مهرداد بهار، چاپ اول، انتشارات توس، تهران: 1369.

-- «الاعلاق النفسیه»، احمد بن عمر بن رُسته، ترجمه حسین قره‌چانلو، چاپ اول، انتشارات امیر کبیر، تهران، 1365.

-- «تاریخ نیشابور»، ابوعبدالله حاکم نیشابوری، تصحیح و تعلیقات محمدرضا شفیعی کدکنی، چاپ اول، انتشارات آگه، تهران: 1375.

-- «جغرافیای حافظ ابرو»، شهاب‌الدین عبدالله خوافی، تصحیح صادق سجادی و سیدعلی آل داوود، چاپ اول، انتشارات بنیان، دفتر نشر میراث مکتوی، چاپ اول، 1375.

- منبع: سید حسین مجتبوی، جواد محقق نیشابوری، حسن نظریان، «فرهنگ جغرافیای تاریخی نیشابور»، نیشابور: دانشگاه آزاد اسلامی، 1392، ص 119-120.

همچنین نگاه کنید به:

نیشابور؛ رئونت باستانی و شهر دانش، بینش، فرهنگ و افسانه

نیشابور؛ ریوند باستانی، شهر ریواس، شهر باور و اسطوره

برچسب‌ها: نیشابور, ریوند, مزدیسنا

+ Reynand Information Base |

چشمه سبز نیشابور؛ چشمه‌ای تاریخی در هاله‌ای از افسانه‌ها

به فاصله چند فرسخی نیشابور، در شمال کوهستان بینالود، دریاچه‌ای با مساحت حدوداً یک و نیم کیلومتر مربع، و به نام «چشمه سبز» واقع است که گفته‌های تاریخی و افسانه‌ای نیز درباره آن وجود دارد. برخی، چشمه سبز را با «دریای سووَر» که «آذر برزین ‌مهر»، در کنار آن جای داشته است، یکی دانسته‌اند.

چشمه سبز نیشابور؛ چشمه‌ای تاریخی در هاله‌ای از افسانه‌ها

- «فرهنگ آبادیهای کشور»، ص 181: چشمه سبز یا چشمه سو، که اهالی نیشابور آن را چشمه سَوز می‌نامند در اصل، در سمت مرتفع رشته‌کوه بینالود و در میانه دو شهر نیشابور و مشهد، واقع است. طول و عرض جغرافیایی چشمه سبز، به ترتیب 35 و 59 درجه است و 1560 متر، ارتفاع از سطح دریا دارد.

- «کتاب پاژ»، ص 13، 14، 95: این چشمه، در اصل، برکه‌ای بزرگ و جوشانی است که در متون کهن نیز از آن یاد شده است. فردوسی در شاهنامه، از آن با عنوان «چشمه سو» یاد می‌کند و ابوریحان بیرونی نیز در آثارالباقیه بدان اشاره دارد.

چشمه سبز، بینالود، شمال نیشابور

- «نزهة‌القلوب»، ص 149، 227، 241: در نزهة‌القلوب حمالله مستوفی (تالیف 740 هـ.ق) نیز آمده است که «بر جانب شمال نیشابور و بر قبه کوه، به مسافت پنج فرسنگ، چشمه‌ای است که «چشمه‌ سبز» می‌گویند و آبی شیرین و سبز ]از آن[» بیرون می‌آید.» در این کتاب، ذکر شده است که «دور این چشمه، یک فرسنگ بود و از او، دو جوی بزرگ است که به نیشابور و طوس می‌رود و هر یک، زیادت از بیست آسیای گردان بود.» علاوه بر این، منشاء چند رودخانه مهم نیشابور مثل رودخانه بُشتقان، فَرَخک و آب دهر نیز همین چشمه سبز دانسته شده است.

درباره این چشمه، از قدیم، باورهایی نیز شکل گرفته است در نزهة‌القلوب، برخی از این باورها آمده است مثلاً ذکر شده است که اسبی که یزدگرد بزهکار را بکشت از این چشمه برآمد یا اینکه «در شب جمعه، آوازی هایل از میانه چشمه ظاهر می‌شود» یا «پارسایان در شب، بر کنار این چشمه، احیا داشته‌اند» و دیده‌اند که شیر آبی و اسب و آدمی از این چشمه، بیرون آمده و به چریدن، مشغول شده‌اند.

- «تاریخ شهر مشهد»، ص 115: در خلاصة‌التواریخ آمده است که در سال 967 هـ.ق این چشمه که پیش از آن راه خروجی نداشته است، مجرای کنونی را بریده و سیلی عظیم، جاری کرده است و ... پس از فروکش آب، مردم مقدار زیادی ظروف نقره و طلا از میان سیلاب، یافته‌اند و وقتی خبر کشف مربوطه، به گوش حاکم مشهد رسیده است در جوانب آن چشمه، زمین را شکافته‌اند و اقسام طلاآلات، از صُوَر جانداران و سایر ظروف بدست آمده است و ابراهیم میرزای صفوی، در طی دو روز، قریب شصت-هفتاد ظرف نقره و مقداری طلای احمر خالص جمع کرده و آنها را به مشهد مقدس آورده و از این نکته نتیجه گرفته شده است که پیش از اسلام، این چشمه، جنبه تقدس داشته و بر سبیل نظر، اشیاء قیمتی و ظروف مختلف در آن آب می‌انداخته‌اند و به مرور، نفایس بسیار در آن گِل، جمع شده است.

- مآخذ:

-- «فرهنگ آبادیها و مکانهای مذهبی کشور»، محمد حسین پاپلی یزدی، چاپ اول، بنیاد پژوهش‌های آستان قدس رضوی، مشهد: 1367.

-- «کتاب پاژ»، محمدجعفر یاحقی، شماره 13 و 14، مشهد: 1373.

-- «نزهة‌القلوب»، حمدالله مستوفی قزوینی، تصحیح گ لیسترانج، چاپ اول، دنیای کتاب، تهران: 1362.

-- «تاریخ شهر مشهد»، مهدی سیدی، چاپ اول، انتشارات جامی، تهران: 1378.

- منبع: سید حسین مجتبوی، جواد محقق نیشابوری، حسن نظریان، «فرهنگ جغرافیای تاریخی نیشابور»، نیشابور: دانشگاه آزاد اسلامی، 1392، ص 95-96.

همچنین نگاه کنید به:

سوور؛ دریاچه پاک و روشن در بوم ابرشهر نیشابور

نیشابور؛ رئونت باستانی و شهر دانش، بینش، فرهنگ و افسانه

برچسب‌ها: چشمه سبز, چشمه سوز, نیشابور, بینالود

+ Reynand Information Base |

پشته گشتاسبان؛ کوهستان ریوند نیشابور

ریوند، نام کوهی در نزدیکی نیشابور است، این کوه را پشته گشتاسپان نیز نامیده‌اند و آتشکده آذر برزین مهر نیشابور بر فراز آن، شعله می‌کشیده است. ریوند، همچنین نام یکی از ربع‌های نیشابور کهن است.

- پُشته گُشتاسپان (کوه):

نام دیگر گوه ریوند، در فارسی، پشته گشتاسبان است. گشتاسب، آذر برزین‌مهر را در این کوه به آتشکده نشاند، به همین جهت، پشته گشتاسپان خوانده شد.

- منبع: قلی‌زاده، خسرو، «فرهنگ اساطیر ایرانی، بر پایه‌ی متون پهلوی»، تهران، شرکت مطالعات نشر کتاب پارسه، 1378، ص 153.

همچنین نگاه کنید به:

گشتاسب؛ بنیانگذار آتشکده آذربرزین‌مهر نیشابور

آذر برزین مهر؛ آتشی مینوی بر پشته ویشتاسبان نیشابور

برچسب‌ها: نیشابور, ریوند, پشته ویشتاسبان, ربع ریوند

+ Reynand Information Base |

منوچهر، فرمانروای اسطوره‌ای پیشدادی و بنیانگذار آتشکده کهندژ نیشابور

متون و روایات کهن، بنای نخستین نیشابور را به «انوش بن شیث بن آدم (ع)» نسبت داده‌اند. نیشابور باستانی، در دوران ذوالایکه، ایرج پور افریدون و افراسیاب، بازسازی یا تجدید بنا گردیده است. محمد بن حسین خلیفه نیشابوری که ترجمه «تاریخ نیشابور» ابوعبدالله حاکم نیشابوری، به دست وی، به انجام رسیده است، در جایی از ترجمه کتاب الحاکم که به بنای نیشابور کهن، کهندژ ]قهندژ[ و محلات این شهر می‌رسد، خبر از ساخت آتشکده‌ای به دستور منوچهر –فرمانروای اسطوره‌ای پیشدادیان- می‌دهد. آتشکده کهندژ در زمان فتح نیشابور، در 32 هجری، به دستور عبدالله عامر، خراب شده و در جایی دیگر از شهر، آتشکده‌ای بنا می‌گردد.

منوچهر بنیانگذار آتشکده کهندژ نیشابور

آتشکده کهندژ نیشابور؛ آتشکده‌ای از دوران منوچهر

- آتشکده کهندژ نیشابور:

«امام حاکم ]نویسنده تاریخ نیشابور[ فرمود که چون نوبت حکومت به منوچهر رسید به قهندز ]معرّب کهندژ[ آمد و در حوالی آن، خندق حفر کرد و در جوانب، مردم را ساکن کرد و بعضی را درون قلعه اسکان نمود و اهل مملکتی را به عمارت و رفع دیوارها و توطّن در جانب آن، تکلیف کرد و آتشکده‌ای در آنجا ساخت و قومی را بر آن خانه، موکل کرد و حکم کرد که به چهل روز، اهل مملکتی، از عمارتی که گفته بود، فارغ شوند. پس در جوار قهندز اماکن و مساکن پیدا شد و درون قلعه، مسکون گشت و اجتماع مردم دست داد.» (تاریخ حاکم، ص 197)

- سرانجام آتشکده کهندژ:

در جایی دیگر از کتاب تاریخ الحاکم، به آتشکده کهندژ و کوچه‌ای به همین نام اشاره شده است: «ذکر بناء مسجد جامع؛ چون عبدالله عامر، رضی‌الله عنهما، نشابور ]را[ فتح کرد آتش‌کده قهندز را خراب کرد و به جای آن ]مسجد[ جامع ساخت. و صحابه به آن درآمدند و با احکام دین، فتوی دادند. کسانِ کنارنک آمدند، گفتند که «جزیه قبول کرده‌ایم» تا آتشکده ایشان، خراب نشود. عبدالله عامر، ایشان را دور از جامع، مکانی تعیین کرد. آنجا کوچه آتشکده گفتندی ...» (تاریخ حاکم، ص 217)

- منبع: ابوعبدالله حاکم نیشابوری، «تاریخ نیشابور»، ترجمه محمدبن حسین خلیفه نیشابوری، با مقدمه و تصحیح محمدرضا شفیعی کدکنی، تهران: آگه، 1375.

همچنین نگاه کنید به:

ابرشهر اشکانی و نیشاپور ساسانی

برچسب‌ها: آتشکده کهندژ, آتشکده نیشابور, منوچهر پیشدادی

+ Reynand Information Base |

ابرشهر؛ ابرنگ‌شهر

ابرشهر، نام قدیم نیشابور است. ابرشهر، دارای ماهیتی نمایدن و مینوی در متون دینی و اساطیری ایرانی است.

ابرشهر نیشابور

ابرنگ‌شهر پاکیزگی و پیدایی و آرامش و خنیاگری و بلندآوازگی

- ابرشهر (شهر):

نام قدیم نیشابور است. کدخدایی ابر شهر را دستان سام، شکوه بخشید. ابرشهر را ابرنگ‌شهر گویند. دریاچه‌ی سوبر (سوگر) بر سر کوه توس در این شهر قرار دارد. سروش و اردیبهشت در حق شهر، آفرین کرد، بدین روی اسب داری، زیناوندی، ستبرکمانی، پاکیزگی و پیدایی و آرامش و خنیاگری و بلندآوازگی بر این شهر بیشتر است.

- نیشابور (شهر):

در بسیاری از متون پهلوی و مانوی، نام این شهر را ابرشهر ذکر کرده‌اند. شهر نیشابور را شاپور اردشیران ساخت بدانگاه که پهلیزگ تور را کشت، به همان‌جا شهر را فرمود ساختن.

- منبع: قلی‌زاده، خسرو، «فرهنگ اساطیر ایرانی، بر پایه‌ی متون پهلوی»، تهران، شرکت مطالعات نشر کتاب پارسه، 1378، ص 60 و 481.

همچنین نگاه کنید به:

دریای سووَر؛ آب سپند در کوهستان سی‌سرد نیشابور

برچسب‌ها: نیشابور, ابرشهر, سوبر, شاپور اردشیران

+ Reynand Information Base |

ابرشهر اشکانی و نیشاپور ساسانی

نام نیشابور در «اوستا» به گونه «رئونت» به معنی دارنده شکوه و جلال، آمده است. این نام، در زبان «پهلوی» به گونه «رای‌اومند» دگرگونی یافته و در «شاهنامه فردوسی» به شکل «ریونیز» درآمده است. گونه تغییر یافته این نام در دوران‌های بعد، «ریوند» می‌باشد. رئونت، جایگاه پارتیان بوده و «ابرشهر» یکی دیگر از نام‌های پارتی نیشابور است.

ریوند؛ نیشابور باستان

ریوند؛ ریشه در پیشینه مینوی سرزمین نیشابور

نیشابور؛ نام اين شهر در اوستا به گونه‌ي رَئٍوَنت آمده است، به معنی دارنده شكوه و جلال. بخش نخست این نام «رَئـِ» به معنی دارنده هنوز در دماوند، الوند، راوند کاشان دیده می‌شود. این واژه، در گذر زمان و دگرگونی زبان از اوستائی به پهلوی به گونه «رای‌اومند» درآمد که «اومند» در آن، همان پسوند «دارایی» است، و در نوشته‌های پهلوی، این واژه به عنوان صفتی برای خداوند آمده است و در سرآغاز بیشتر نامه‌های پهلوی، به چشم می‌خورد:

رئونت نام نیشابور در اوستا

«پَت نام ای داتار اوهرمزدی رایومندی خَورَه اومند»: به نام دادادر اورمزد رایومندِ فرهمند.

و با این سخن، می‌توان دریافت که آن شهر باستانی تا چه پایه، نزد ایرانیان ارجمند بوده است که با چنین صفت از آن یاد می‌کنند!

اما چون این واژه به گونه نام، بر شهری نهاده شد، دگرگونی چندان در آن راه نیافت و هم‌اکنون نیز بخش غربی نیشابور تا مرز سبزوار، رِیوَند (Reyvand) نام دارد. و در دوران اسلامی نیز بزرگانی از آن برخاسته‌اند که در کتاب‌های اسلامی از آن یاد کرده شده است.

از این نام، در شاهنامه به گونه «ریونیز» یاد شده است، و چنین پیداست که در یکی از نبردهای میان ایرانیان و تورانیان، ویران گشته است، و در هنگام شاپور اردشیر ساسانی، دوباره آنرا ساخته‌اند و گواهی «نامه شهرستانهاي ايران» درباره آن چنين است»:

بنای نیشابور به دستور شاپور اردشیران

«شتريستان نيوشاپوهر، شاپوهري ارتخشيران كرت، پت هان گاس، كاش پهليزك اي تور، اوزت، اوش هم گيواك فرموت كرتن» يعني؛ شهرستان نيشابور (را) شاپور اردشيران كرد (ساخت) بر آنجا كه پهليزك تو را كشت (يا شكست داد). و به همان جای فرمود کردن (ساختن)ش.

و چنانكه ديده مي‌شود، در اين نامه كهن، نام دوره ساساني آن نيوشاهپور، يعني شاهپورنيو يا شاپور گُرد، يا شاپور پهلوان آمده است.

اما اين روشن است كه شهر رئونت جايگاه پارتيان بود، و پارتيان فرمانروايي نيكشان كه استوار فرمانروايي همه تيره‌ها و دودمان‌ها بوده بر دست اردشير پارسي از ميان رفت، از چيرگي وي خشنود نبودند؛ و نيز با آنكه نام پسر اردشير بر شهرستان بماند همرأي نبودند، و بدين روي، براي اين شهر، صنعتي انديشيدند كه «ابرشهر» بوده باشد به معني شهر برين، شهر بالاتر، و از آنجا كه در نوشته‌هاي پهلوي اين نام به گونه‌ي اَپَرشهر آمده است، مي‌توان در اين داوري بي‌گمان بود كه اين صفت در همان زمان ساسانيان بدان داده شده باشد، به گونه‌اي همان نام پيشين را كه دارنده‌ي شكوه بوده باشد، زنده نگاه دارند!

در نوشته‌هاي پس از اسلام نيز بيش از آنكه نام نيشابور آيد، ابرشهر آمده و برخي از نويسندگان اين هنگام نيز در معني آن گفته‌اند كه چون زمين نيشابور از ديگر شهرها بلندتر است و به ابر نزديكتر، آنرا «ابر شهر» ناميده‌اند و پسانگاه اَبَرشهر خوانده شد! و اگر چه اين داوري درست نيست، اما مفهوم بلندي و برتري در آن نهفته است!»

- منبع: «پایتخت‌های ایران»، به کوشش محمد یوسف کیانی، سازمان میراث فرهنگی و گردشگری، 1374، ص327-328.

همچنین نگاه کنید به:

اپرشهر اشکانی و نیشاپور ساسانی

برچسب‌ها: نیشابور, رئونت, ریوند, ریونیز

+ Reynand Information Base |

ابرشهر، نام قديمي‌تر نيشابور بوده است كه در شكل‌هاي گوناگون، و به عنوان نام استان و ناحيه نيز آمده است. برخي آن را به معني شهر بالا و برخي ديگر منسوب به عشاير «اپرني» -از اقوام «داهه»، بنيان‌گذاران حكومت اشكاني- مي‌دانند. اما به توجه به اشاره‌ي بندهش به نام «اپرنك شهر» و اهميت اين ناحيه در سرزمين پارت، گونه‌ي دوم درست به نظر مي‌رسد. از حدود سده‌ي چهارم و پنجم هجري به بعد، نام ابرشهر، مهجور شد و تنها، نام نيشابور كه در دوره‌ي ساساني پيدا شده بود، معمول گرديد. اين نام، صورت تغييريافته‌ي واژه‌ي مركب از دو بخش «نيو» و «شاپور» است، به معني شاپور خوب و يا شاپور نيكوكار، و آن باز مي‌گردد به انتساب بناي شهر به شاپور اول، يا بازسازي آن توسط شاپور دوم.

نام‌شناخت؛ ابرشهر، نیشابور

- ابرشهر:

ابرشهر، نام قديمي‌تر نيشابور بوده كه به شكل‌هاي «اَپَرشهر»، «آپَرشهر»، «بَرشَهر» و «اَبْرشهر» نيز آمده است. ابرشهر، گاه به يكي از استان‌هاي خراسان (1) و گاه به ناحيه و كوره‌ي نيشابور (2)، اطلاق شده است؛ برخي نيز آن را بر شهر نيشابور (3) يا مركز ناحيه‌ي آن، منطبق دانسته‌اند. «دينوري» علاوه بر اين از ابرشهر ديگري در فارس ياد كرده است (4). مانعي نيست كه اين نام در يك زمان به معني خود شهر و ناحيه‌ي نيشابور به كار رفته باشد، چنان كه نام «نيشابور» در طي دوران اسلامي، چنين دامنه‌ي اطلاقي داشته است.

حضور و فعاليت عشاير «اپرني» از اقوام داهه –بنيان‌گذاران حكومت اشكاني- در اين ناحيه، باعث شده تا ابرشهر، مأخوذ از نام ايشان و در اصل «اپرنك شهر» دانسته شود (5). در بندهش نيز آمده است كه «ابرشهر را چنين گويد كه ابرنك شهر است» (6).

نظريه‌ي ديگر درباره‌ي نام ابرشهر، با در نظر گرفتن «اَبَر» به معني بالا، بالاي و بَر به دست مي‌آيد (7). در اين معني، ابرشهر، «شهر بالا» معني مي‌شود مانند ابرده به معني «ده بالا» (8). «اصطلاح اپر/ابرشهر، شايد از نامي كهن، ريشه گرفته باشد كه به مفهوم شهر بالاي هخامنشيان، يا شهرباني بالاي سلوكيان است» (9)؛ «البته نام سرزمين عليا، در ارتباط با كمش/= قومس = دامغان فعلي/ به مثابه‌ي سرزمين سفلي تلقي مي‌شود» (10).

در مورد هر دو گونه‌ي اشتقاق متاسفانه، هيچ توضيح يا خبري دقيق و روشن در منابع قديمي به دست نيامده است (11)، اما اشاره‌ي بندهش به ابرنك شهر و نيز اهميت و موقعيت منطقه‌ي ابرشهر در سرزمين پارت، كه در دوران اشكاني پررونق بود، بر اين نظر كه اپرنك شهر، صورت فعلي ابرشهر است مي‌افزايد و از طرف ديگر، عنوان «شهر بالا» براي ابرشهر در برابر قومس يا هر جاي ديگر به مثابه‌ي سرزمين پايين، در نظريه‌ي دوم، چندان قابل قبول نبوده و تقارن و مناسبتي را نشان نمي‌دهد. ابن ابي الطيب (م. 458 هجري) نيز در شعري «ابرشهر» را قطب شهرها توصيف مي‌كند:

دعيــــــت ابرشهر البلاد لانهـــــــــا

قطب و سائرها رسوم السور (12)

نام اپرشهر به عنوان محل ضرابخانه، حك شده بر روي سكه‌ي فرهاد دوم اشكاني (حكومت 128-138 ق.م.) از قديمي‌ترين مدارك مربوط به آن است (13).

ابرشهر، در طي دوران اشكاني، رونقي فراوان يافت، چنان كه در پايان عهد اشكانيان و آغاز روزگار ساسانيان، منطقه‌اي شناخته شده بود (14). طبري، ابرشهر را در كنار مرو، بلخ، گرگان، سيستان و خوارزم، جزو متصرفات اردشير بابكان –بنيان‌گذار سلسله‌ي ساسانيان- آورده (15) و در كتيبه‌ي شاپور در كعبه‌ ي زرتشت، نام ابرشهر، نيز در حدود مرزهاي ايرانشهر و از باج‌گذاران ساساني ذكر شده است (16). ابرشهر در اين زمان يكي از استان‌هاي وسيع مملكت محسوب مي‌شده است (17) و نام آن، از اين زمان به بعد بر روي سكه‌هاي «پيروز»، «قباد»، «بهرام چوبين» و «خسرو اول» نقش بست (18) و در كتب مختلف، همچون جغرافياي موسي خورني (19) (سده‌ي پنجم ميلادي) و تاريخ سبئوس ارمني (20) ( سده‌ي هفتم ميلادي) وارد شد. در سده‌هاي نخستين اسلامي، ابرشهر در كنار نيشابور به عنوان نام حضور دارد، تا اين كه به تدريج از سده‌هاي چهارم و پنجم هجري، نيشابور يكسر به جاي ابرشهر مي‌نشيند و در منابع اين دوران به بعد، جز بندرت، نام ابرشهر، براي اين ناحيه و شهر به كار نمي‌رود. اطلاق نام «ايرانشهر» به اين منطقه كه در برخي متون مانند احسن التقاسيم آمده نيز، تصحيف نام ابرشهر و اطلاقي به خطا دانسته شده است (21).

ابرشهر اشکانی، نیشابور ساسانی

- نیشابور:

نيشابور، كه به صورت‌هاي «نيشاپور»، «نشابور» و «نيشابور» نير آمده، به عنوان نام بعد از ابرشهر و در روزگار ساسانيان پيدا شد و از آن زمان به بعد به يكي از شهرهاي مهم خراسان اطلاق يافت.

اين نام، صورت تغيير يافته‌ي يك واژه‌ي مركب به زبان پهلوي ساساني است: قسمت اول نام يعني «ني» را برخي در اصل «نِه» (22) (ريشه‌ي فعل نهادن؛ به معني جاي و شهر) (23) و برخي «نيْوْ» (24) (صفت؛ به معني دلير، مردانه، بهادر، زيبا و خوب) (25) و بعضي نيز «نيك» (26) (صفت؛ به معني خوب، خوش، زيبا و شخص نيكوكار) (27) دانسته‌اند. قسمت دوم نام يعني «شابور» در اصل «شاه پوهر» (شاهپور، شاپور و معرب: سابور) به معني شاه‌زاده و پسر شاه (28) و در اين‌جا اسم خاصي است كه به سازنده‌ي شهر باز مي‌گردد. و او در روايات مختلف، شاپور پسر نستوه (29) (نواده‌ي گودرز و از اعيان و پهلوانان مملكت فريدون و منوچهر كه در جنگ سوم نوذر با افراسياب كشته شد)، يا شاپور اول (30) (حكومت 241 تا 272م.) و يا شاپور دوم ساساني (31) (309 تا 379م) عنوان شده است.

آنچه كه آشفتگي اقوال و دشواري رهيافت به نظر صحيح را دامن مي‌زند، شباهت نام سه شهر ساساني شاپور، نيشاپور و جندي شاپور با هم است كه باعث اشتباه و درهم شدن روايات و تواريخ مربوط به ساخت، سرگذشت و ويژگي اين شهرها شده است. (32) در روايات متعدد، شهر و كاريزهايش به «تهمورث ديوبند»، «ايرج» و «منوچهر» نسبت داده شده (33) و تنها در مجمل‌ التواريخ و القصص از شاپور پسر نستوه، به عنوان سازنده‌ي شهر، نام برده شده، اما اين انتساب كه با ترديد گزارش شده در منبع ديگري تاييد نمي‌شود.

اكثر خبرها، از جمله متن پهلوي ساساني «شهرستانهاي ايران» كه در زمره‌ي قديمي‌ترين آن‌هاست، بناي شهر و نام آن را به شاپور اول منسوب مي‌دارند. بنابراين روايات، شاپور اول پس از جدال با پهليزك توراني در اين مكان شهري ساخت و آن را نه شاپور (شهر شاپور) يا نيو شاپور (شهر زيباي شاپور- شاپور خوب) نام نهاد (34). در فاصله‌ي بين شاپور اول و شاپور دوم، شهر ويران مي‌شود و شاپور دوم آن را تجديد بنا مي‌كند. اين دوباره‌سازي شهر به دست او باعث شده تا برخي نام شهر را برگرفته از نام شاپور دوم ساساني بدانند (35).

با توجه به سكه‌هاي ساساني ضرب شده در نيشابور (در برخي سكه‌ها: نيه) (36) و قرايني چون نحوه‌ي معرب كردن نام توسط اعراب (نيسابور) به نظر مي‌رسد «نيو شاهپور» صورت اصلي نام نيشابور و تشكيل شده از صفت و اسم به جهت تقدير از سازنده‌ي شهر باشد كه از روزگار ساسانيان پديد آمد و در بعد از اسلام معرب شده، به صورت «نيشابور» درآمد.

- پي‌نوشت‌ها:

1. ماركورات، يوزف، «ايرانشهر در جغرافياي موسي خورني»، ترجمه مريم ميراحمدي، انتشارت اطلاعات، تهران: 1373، ص 37.

2. «بندهش هندي»، ترجمه و تصحيح رقيه بهزادي، موسسه مطالعات و تحقيقات فرهنگي، تهران: 1368، ص 105؛ نيز: يعقوبي، «البلدان»، ترجمه محمدابراهيم آيتي، بنگاه ترجمه و نشر كتاب، تهران: 1343، ص 54.

3. ابوعبدالله حاكم نيشابوري، «تاريخ نيشابور»، ترجمه محمد بن حسين خليفه نيشابوري، مقدمه و تصحيح و تعليقات محمدرضا شفيعي كدكني، نشر آگه، تهران: 1375، ص 70؛ نيز: «دايرة‌المعارف بزرگ اسلامي»، مركز دايرة‌المعارف بزرگ اسلامي، تهران: 1374، ج2، ذيل واژه «ابرشهر».

4. همان، ص 555 به نقل از دينوري.

5. «ايرانشهر در جغرافياي موسي خورئي»، ص 150؛ نيز: ر. ن. فراي، «ميراث باستاني ايران»، ترجمه مسعود رجب‌نيا، انتشارات علمي و فرهنگي، تهران: 1368، ص 290،؛ نيز: ابن خلف تبريزي، «برهان قاطع»، موسسه مطبوعاتي علمي، بي‌جا، بي‌تا، ذيل واژه «ابرشهر».

6. بندهش هندي، ص 151.

7. دهخدا، علي‌اكبر، «لغت‌نامه»، ذيل واژه «اَبَر»؛ نيز: غياث الدين محمد رامپوري، «غياث الغات»، به كوشش محمد دبير سياقي، كانون معرفت، تهران: بي‌تا، ج1، ذيل واژه‌ «اَبَر».

8. معين، محمد، «فرهنگ فارسي»، انتشارات اميركبير، تهران: 1364، ج 5، ذیل واژه «ابرشهر».

9. «میراث باستانی ایران»، ص 290.

10. «ایرانشهر در جغرافیای موسی خورنی»، ص 150.

11. نظر سومی هم با تلفظ «اَبرشهر» ]سکون ب و ر[ وجود دارد؛ چنان که در تاریخ نیشابور الحاکم (ص 199) آمده: «زمین نشابور ارفع مقام مسکون است و یک دلیل آن است که در دواوین قدیمه نام این شهر ابرشهر نوشتندی، یعنی شهری که به ابر نزدیک است از کمال ارتفاع خصوصیت دارد به ابر او را به ابر اضافت کنند و دیگر دلیل آن که معتدل‌الهواست نه حارّ مفرط و نه بارد نه سموم مفسد مهلک به خلاف باقی ممالک»؛ ولی موقعیت جغرافیایی و رقم ارتفاع نیشابور نسبت به نواحی اطراف موافق این توجیه نیست.

12. «تاریخ نیشابور»، مؤید ثابتی، ص 393.

13. ملکزاده بیانی، «تاریخ سکه»، انتشارات دانشگاه تهران، تهران: 1370، ج2، ص 58.

14. «دایرةالمعارف بزرگ اسلامی»، ج 2، ذیل واژه «ابرشهر».

15. همان، ص 555، به نقل از طبری.

16. لوکونین، و. گ، «تمدن ساسانی»، ترجمه عنایت‌الله رضا، انتشارات علمی و فرهنگی، تهران: 1365، ص 65.

17. همان، ص 79.

18. احسان یارشاطر و دیگران، «تاریخ ایران»، پژوهش دانشگاه کمبریج، انتشارات امیرکبیر، تهران: 1368، ج 3، قسمت اول، ص 444؛ نیز: موید ثابتی، علی، «تاریخ نیشابور»، انجمن آثار ملی، تهران: 1355، ص 9-11.

19. ایرانشهر در جغرافیای موسی خورئی، ص 37.

20. دایرة‌المعارف بزرگ اسلامی، ذیل واژه «ابرشهر».

21. تاریخ نیشابور (الحاکم)، بخش تعلیقات، ص 257 و 258؛ و نیز: یاقوت حموی: معجم‌البلدان، دارحیاء التراث العربی، بیروت: 1979 م، ج الخامس، ص382.

22. لغت‌نامه دهخدا، ج 14ريا، ذیل واژه «نیشابور»،؛ نیز: محمدقاسم بن حاجی محمد کاشانی (سروری)، مجمع‌الفرس، به کوشش محمد دبیر سیاقی، کتابفروشی علمی، تهران: 1341، ذیل واژه «نیشابور».

23. محمد پاشا (شاد)، «فرهنگ آنندراج»، به کوشش محمددبیر سیاقی، کتابخانه خیام، تهران: بی‌تا، ج 7، ذیل واژه «نه».

24. ن. و پیگولوسکایا، «شهرهای ایران در روزگار پارتیان و ساسانیان»، ترجمه عنایت‌الله رضا، انتشارات علمی و فرهنگی، تهران: 1367، ص 328؛ ایرانشهر در جغرافیایی موسی خورنی، ص 149؛ لورنس لاکهارت، «نیشابور»، مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه مشهد، سال سوم، شماره چهارم، مسلسل 12، زمستان 1346، ص 338.

25. همان ص 338؛ نیز: فرهنگ آنندراج، ج 7، ذیل واژه «نیو».

26. لسترنج، «جغرافیای تاریخی سرزمینهای خلافت شرقی»، ترجمه محمود عرفان، انتشارات علمی و فرهنگی، تهران: 1373، ص 409؛ نیز: برهان قاطع، ذیل واژه «نیشابور».

27. لغت‌نامه دهخدا، ج 14، ذیل واژه «نیک».

28. فرهنگ فارسی معین، ج 2، ذیل واژه «شاهپور»؛ نیز: لغت‌نامه دهخدا، ج 9، ذیل واژه «شاهپور».

29. گمنام، «مجمل التواریخ و القصص»، تصحیح محمدتقی بهار، کلاله خاوی، تهران: 1318، ص 63.

30. جاماسب جی دستور منوچهر جی جاماسب – آریانا (گردآورنده)، «متون پهلوی»، گزارش سعید عریان، کتابخانه ملی ایران، تهران: 1371، ص 65؛ نیز: ابوالحسن بیهقی، «تاریخ بیهق»، به کوشش احمد بهمنیار، کتابفروشی فروغی، تهران: 1361، ص 43.

31. ابوالحسن مسعودی، «مروج الذهب»، ترجمه ابوالقاسم پاینده، انتشارات علمی و فرهنگی، تهران: 1365، ج 1، ص 255؛ نیز: تاریخ نیشابور (الحاکم)، صص 197-198.

32. احمد کسروی، «شاپور- نیشابور و جندی شاپور»، مجله نگین، س 12، ش 134، تیرماه 1355، ص 55- 156.؛ یاقوت نیز اشاره‌ای به این نام‌ها دارد، ر. ک: معجم‌البلدان، ص 382.

33. حمدالله مستوفی، «نزهة القلوب»، چاپ افست از نسخه خطی میرزا مهدی شیرازی، بی‌جا، بی‎‌تا، ص 185؛ نیز: تاریخ نیشابور (الحاکم)، ص 197.

34. متون پهلوی، ص 65؛ نیز: تاریخ بیهق، ص 43.

35. ر.ک. یادداشت شماره 31؛ نیز: تاریخ نیشابور، ص 338.

- منبع: نعمتی، بهزاد، «ابرشهر، نیشابور»، خراسان پژوهی، سال اول، ش 2، ص 191-196.

همچنین نگاه کنید به:

ابرشهر؛ ابرنگ‌شهر