ایرج، فرزند فریدون و شهریار ایران است که در پی کین‌‌ورزی سلم و تور، کشته می‌شود. و انتقام او به دست منوچهر، ستانده می‌شود. ایرج، نیای اساطیری ایرانیان است. برخی منابع تاریخی و اساطیری، تجدید بنای نیشابور را در زمان ایرج، و به دست افراسیاب دانسته‌اند.

ایرج؛ نام خاندان منوچهر و نیای اساطیری ایرانیان

- ایرج، پور فریدون:

«ایرج»، در اوستا: «اَیریاوَ»؛ نام خاندان منوچهر است. در فروردین‌یشت، فَرَوَشی منوچهرِ اَشَوَن از خاندان اَیریاو ستوده می‌شود. در شاهنامه، ایرج، نام پسر فریدون است که به دست برادرانش، سلم و تور کشته می‌شود و نبیره او -منوچهر- به خونخواهی وی با آن دو برادرکُش می‌جنگد و آنان را نابود می‌کند. مهرداد بهار نوشته است که نام ایرج از واژه اوستایی «اَیریَه» (نام تیره‌های ایرانی)، گرفته شده است. (اوستا، ص 938.)

ایرج، در فارسی میانه ēriz؛ کوچکترین، از سه پسر فریدون است که نام آن دو دیگر، سلم و تور است. فریدون، سرزمین پهناور خود را میان سه پسر تقسیم می‌کند؛ روم و کشورهای غربی را به سلم، چین و ترکستان را به تور و ایران را که بهترین سرزمین‌های او بود به ایرج می‌دهد و تاج بر یر او که محبوبترین فرزندش بود می‌نهد. اما رسیدن ایرج به فرمانروایی ایران، حسادت سلم و تور را بر می‌انگیزد و گله و شکایت خود را نزد فریدون می‌برند و او را تهدید به عصیان می‌کنند. فریدون رنجه می‌شود و ایرج، با خوش‌قلبی از پدر می‌خواهد که بنا به خواست برادران رفتار شود اما فریدون مانع می‌گردد. سرانجام، برادران، باعث نابودی ایرج می‌شوند. فریدون، در رنج و غم، از خدای می‌خواهد که کین ایرج از برادرانش گرفته شود. ایرج، دختری به نام وزگ، داشته است، فریدون این دختر را به همسری برادرزاده‌اش –پشنگ- در می‌آورد و منوچهر، دستاورد این ازدواج است. منوچهر، بعدها، انتقام نیای خود (ایرج) را از سلم و تور می‌گیرد. (فرهنگ اساطیر ایرانی، ص110-11) برخی روایات تاریخی، ساخت و یا بازسازی شهر نیشابور را در زمان ایرج، و به دست افراسیاب دانسته‌اند. (نزهة‌القلوب، ص 185؛ تاریخ نیشابور، ص197)

- منابع:

-- «اوستا؛ کهن‌ترین سرودهای ایرانیان»، گزارش و پژوهش جلیل دوستخواه، انتشارات مروارید، تهران: 1375.

-- منبع: قلی‌زاده، خسرو، «فرهنگ اساطیر ایرانی، بر پایه‌ی متون پهلوی»، تهران، شرکت مطالعات نشر کتاب پارسه، 1378.

-- حمدالله مستوفی، «نزهة القلوب»، چاپ افست از نسخه خطی میرزا مهدی شیرازی، بی‌جا، بی‎‌تا، ص 185

-- ابوعبدالله حاكم نيشابوري، «تاريخ نيشابور»، ترجمه محمد بن حسين خليفه نيشابوري، مقدمه و تصحيح و تعليقات محمدرضا شفيعي كدكني، نشر آگه، تهران: 1375.

همچنین نگاه کنید به:

پیدایی نیشابور و اسطوره

منوچهر؛ فرمانروای اسطوره‌ای پیشدادی و بنیانگذار آتشکده آذر برزین مهر نیشابور

نیشابور؛ ریوند باستانی و شهر ریواس، باور و اسطوره