اگر بخواهیم از نگاهی جغرافیایی-فرهنگی، تاریخ نیشابور را بازبینی نماییم؛ «رئونت»، که در «اوستا» -کهنترین متن ایرانی- آمده است، باید سرآغاز پدیداری این کهنبوم، در کارنامه ایرانشهر بازشناسیم. در «زامیادیشت»، این کوه را، در شمار کوههایی که از زمین برخاستند و پروردگار آنان را بهره پیشوایان و رزمیان و برزیگران بخش نمود، نام میبرد. «اوستا» در پنجمین از نیایشهای پنجگانهاش که «آتش بهرام نیایش» نام دارد، «کوه ریوند مزدا آفریده» را میستاید. «رئونت»، که در زبان پاسی میانه، به آوای reyvand است و نیشابوریان نیز «ریوند» (Reyvand)ش میخوانند یکی از نامهای جغرافیایی این سرزمین است که نمودهای کرامندی از هویت تاریخی و فرهنگی کهنبوم را به همراه خود دارد. باری، رئونت، در متون زبان پهلوی (زبان پارسی قبل از اسلام) همچون «اَوِستا» و «بُندهش»، نام کوه شکوهمنده و درخشنده خراسان، است که امروزه «بینالود» نامیده میشود و بینالود، بلندترین و پیوستهترین کوهستان خراسان است که بر میان دو دشت نیشاپور و توس (مشهد امروز)، خودنمایی میکند.
«ریوند» در متون تاریخی، دورن اسلامی، نام یکی از بخشهای چهارگانه پیوسته به شهر نیشابور است که از میانه شهر نیشابور شروع شده و تا مرزهای نیشابور با توس و بشت و بیهق گسترده شده و آن را «ربع ریوند» میخوانند. ریوند، در دورانهای بعد، نام یکی از بلوکها و امروز، نام دهستانی در جنوب شهر نیشابور است. آنچه از متون تاریخی برمیآید این است که در این گستره ناحیه ریوند در سرزمین نیشابور، شهری به نام «رئونت» یا «ریوند» وجود داشته -که در برخی متون آن را با عنوان «قریه کبیره» نیز شناختهاند-، شوربختانه، این شهر، در یورش رویدادهای ناگوار تاریخی و طبیعی از میان رفته و امروز، اثری از آن نیست اما در متون تاریخی، جایگاه قرارگیری، و برخی از شناسههای اجتماعی و اقتصادی این شهر، ثبت شده است که راهی است بسوی شناخت آن. ما نیز، پیش از این، در نوشتاری با نام «شهر ریوند کجاست؟»، به بازشناسی این شهر پرداختیم.
خوشبختانه، در پی اطلاعرسانی یکی از بازدیدکنندگان و همراهان «کارنامک ریوند نیشابور»، بر پای گرفتن و به سرانجام رسیدن یک کار پژوهشی پایاننامهای در مورد شهر «رئونت» یا «ریوند»، آگاه شدیم. پس بر خود، بایسته دانستیم این پایاننامه را برای آگاهی همگانی، در اینجا معرفی نماییم. باشد که پژوهشهای بیشتر و گستردهتر در زمینه ریوندشناسی، پردههایی که گذر دورانها و همچنین برخی تحریفات دوران معاصر، بر این پاره از سرزمین نیشابور افکنده، بازگشاید و ریوند را چنانکه شایسته معنا و پیشینه آن است بشکوه و تابان، بازنمایاند. موضوع پایاننامه پیشگفته، «بررسی و مطالعه بافت تاریخی شهر کهن رئونت و میزان تاثیر آن بر جذب توریست تاریخی-فرهنگی منطقه» است که به دست پژوهشگر، بانو «زینب حاتمیراد» به رشته نگارش درآمده است. استادان راهنما و مشاور این کار پژوهشی «حیدر لطفی» و «رحمتالله فرهودی» هستند. این پایاننامه مقطع کارشناسی ارشد، در سال 1392 از پژوهشکده علوم اجتماعی دانشگاه آزاد اسلامی واحد دامغان، ارائه شده است. در وبگاه «پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران» کوتاهنوشتاری در درونمایه این پایاننامه گذاشته شده که در در زیر میآید:
«یکی از نظریههای مطرح، در حوزهی تاریخ شهر و شهرنشینی، دوران تولد، رشد، اوج و دوران افول یا حذف وجودی یک شهر از عرصهی جغرافیایی سرزمینهاست. عوامل بسیار زیادی تولد و رشد یک شهر را موجب میشوند اما برخی عوامل آن چنان زمینهی ظهور اعجابانگیز و رشد سریع یک شهر را فراهم میسازند که در عرصهی گیتی، آن شهر، حتی پس از تحمل شدیدترین ضربات تاریخی (ویرانیها و تخریب) تنها با کمی توقف و یا تاخیر در ظهور مجدد خود، دگربار، رویش و تولد با شکوهتری را تجربه میکند. نیشابور شهری است خفته در اعماق تاریخ، و قرار گرفته بر چهارراه حوادث، شهری پر خاطره و عبرتانگیز و به گفته دکتر اسلامی ندوشن: «کمتر شهری در سراسر ایران میتوان یافت که به اندازه نیشابور عبرتانگیز و پرخاطره باشد، شهر پرشکوه و نازنینی که روزگار مانند پهلوانان تراژدی، بزرگترین عزتها و بزرگترین خواریها را بر او آزموده است.» و به گفته دکتر لقمان بایمتاف: «هر پدیدهی کوچک تاریخی که هم اکنون در این دیار میبینید، نشانهای است از فرهنگ ایران بزرگ، عصارهی تاریخ و فرهنگ ایران باستان از زبان، رسوم و سنتهای مردم زحمتکش این خاک و بوم تراوش میکند ... نیشابور محل تقدس تاریخ است.» قدیمیترین سندی که از نیشابور یاد میکند اوستا است که با واژه «رئونت» به معنی « دارنده جلال وشکوه» از آن نام میبرد. احتمالا این واژه بعدها به کلمه ریوند تبدیل شده که هم اکنون نام بخشی از توابع نیشابور است.»
گردآوری و اطلاع رسانی: کارنامک ریوند نیشابور
برچسبها: رئونت, شهر ریوند, ریوند, بینالود