در هفدهم دی‌ماه 1391، گزارشی از نهمین مجموعه‌ی درس‌گفتارهایی درباره‌ی بیهقی، در پایگاه اطلاع‌رسانی موسسه شهر کتاب منتشر شد. این گزارش، برگرفته از سخنرانی دکتر شیرین بیانی و دکتر محمدعلی اسلامی‌ندوشن، در چهارشنبه ۱۳ دی در مرکز فرهنگی شهر کتاب بود. در گزارش یاده شده، دکتر اسلامی ندوشن، درباره بیهقی و کتاب تاریخ او سخن گفت و دکتر بیانی نیز به ارایه مقاله‌ای با نام «بیهق کجاست؟» پرداخت. گزارش این نشست با عنوان «دکتر اسلامی‌ندوشن و دکتر بیانی تاریخ بیهقی را بررسی کردند»، در حدود دو سال پس از انتشار و در دی‌ماه سال گذشته،از آنجا که بخشی از این گزارش، اشاره‌هایی به «ریوند» دارد، در معرض توجه وب‌نوشت «کارنامک ریوند نیشابور» قرار گرفت؛ یکی از سوگیری‌های محتوایی کارنامک ریوند؛ رصد، بازیابی، بررسی و اطلاع‌رسانی محتواهای همپیوند با ریوند است، پس گزارش یاد شده نیز مورد بررسی قرار گرفت. اما در آن، محتواهایی بازیابی گردید که به نظر می‌رسید با منابع مورد استناد، همخوانی ندارد.

دستاورد جستارگری در مورد این پرسش که «آیا در جغرافیای بیهق؛ ناحیه، کوه و یا نقطه‌ای به نام «ریوند» وجود داشته است؟»، به نگارش در آمدن نوشتاری با عنوان «بازشناسی ریود بیهق و ریوند نیشابور؛ رهیافتی بر جایابی بُرزین‌مهر» بود که پیش از این، در «کارنامک ریوند نیشابور» منتشر شد و در چند وبگاه خبری و اطلاع‌رسانی دیگر نیز بازتاب یافت. سرانجام و پس از بررسی‌ها، بر آن شدیم که نامه‌ای به «پایگاه اطلاع‌رسانی شهر کتاب» تهیه نموده و ناهمخوانی گزارش سخنرانی منتشر شده را با منابع مورد استناد، اطلاع‌رسانی نموده و درخواست اصلاح گفتار مطرح شده در آن گزارش، نماییم. بنابراین، در 02/02/1394، نامه موردنظر، فرستاده شد و آنچه در بندهای پس از این می‌آید، متن همان نامه ‌است که با عنوان «ریود یا ریود؟؛ یادداشت و مقاله - نقدی بر یک درس‌گفتار» در تاریخ 27/02/1394 در «پایگاه اطلاع‌رسانی شهر کتاب» منتشر گردیده است. گفتنی است که موسسه محترم شهر کتاب، پس از پایان متن نامه، یادآوری نموده‌اند که: «در این نوشتار، رسم‌الخط نگارنده حفظ شده است. پایگاه اطلاع‌رسانی شهر کتاب، در صورت دریافت هر گونه پاسخی از خانم دکتر بیانی، آن را در اختیار مخاطبان قرار خواهد داد.» گفتنی است که نگاره‌ها (تصویرها)ی موجود در این نوشتار، توسط «کارنامک ریوند نیشابور» افزوده شده است. در اینجا، بر خود فرض می‌دانیم دوباره از مدیریت محترم پایگاه اطلاع‌رسانی موسسه شهر کتاب، به خاطر بازتاب این نامه انتقادی، سپاسگزاری نماییم.

ریوند یا ریود؟ یادداشت و مقاله- نقدی بر یک درس‌گفتار  

مدیر مسئول/ سردبیر محترم پایگاه اطلاع‌رسانی موسسه شهر کتاب  

با درود فراوان و سپاس حضور جنابعالی و همکاران فرهیخته‌تان در موسسه شهر کتاب  

پایگاه اطلاع‌رسانی موسسه شهر کتاب را به درستی باید یکی از شایان‌ترین پایگاه‌های اطلاع‌رسانی حوزه کتاب، کتابشناسی و دیگر درونمایه‌های هم‌پیوند با کتاب دانست که آگاهی‌های پُرمایه‌ای را در این زمینه‌ها در دسترس فارسی‌زبانان و پارسی‌دانان، در گستره دنیای بیکران وب، فرا می‌نهد. اما به هر روی باید دانست که کاری با این گستره، بی‌گمان، دشواری‌ها و مسایل خاص خود را دارد که شاید، در نگاه بیننده که تنها، بهره‌بردار دستاوردهای این کوشش ستودنی است، چنانکه بایسته و شایسته است، دیده و دریافته نگردد. بدین روی، ما در «کارنامک ریوند نیشابور»، این کوششگری نیک‌منشانه و نستوه را ارج می‌نهیم و بر خود، بایسته می‌دانیم به همه دست‌اندرکاران موسسه شهر کتاب و پدیدآورندگان پایگاه اطلاع‌رسانی این موسسه، خسته نباشیدی جانانه گوییم.  

اما آنچه، ما را بر آن داشت که این یادداشت را برای مدیر محترم این پایگاه ارجمند، فراهم آوریم؛ گفتاری است که در پایگاه اطلاع‌رسانی شما، منتشر شده و آن، گفتار «بیهق کجاست؟» (بخشی از گفتار «گزارش درس‌گفتارها/ دکتر اسلامی‌ندوشن و دکتر بیانی تاریخ بیهقی را بررسی کردند») می‌باشد. پیش از سرگرفتن بنیان گفتمان، شایسته می‌دانیم که برگوییم: «کارنامک ریوند نیشابور»، به خاطر کارویژه خود در زمینه «ریوندشناسی»، مطالعاتی در منابع مختلف؛ از نسک‌های اوستایی و پهلوی و فارسی و عربی دوران کهن گرفته تا متون و پژوهش‌های امروز، به انجام رسانده و می‌رساند. بر این پایه، بخشی از گفتار استاد گرانقدر -خانم دکتر شیرین بیانی- که به «ریوند» نیز پرداخته بود، نگاه و اندیشه ما را بسوی خود کشید و پس از سنجش با منابع، چنین دریافت شد که نادرستی‌هایی بر آن، راه یافته است. بنابراین، بر پایه آرمان خود در زمینه پاسداری و بازشناسی کیان «ریوند»، بر خود بایسته می‌دانیم که آن نادرستی را یادآوری نماییم. چرا که بر این باوریم، پایگاه اطلاع‌رسانی موسسه شهر کتاب، از اندازه‌ای از اعتبار برخوردار است که بی‌گمان، نوشتارها و گفتارهای بازتاب‌یافته در آن، مورد استناد نویسندگان، پژوهشگران و دیگر دلبستگان و جویندگان دانایی و فرهیختگی قرار خواهد گرفت و چنانکه این نادرستی، «درست» و «راست» نشود؛ بی‌گمان، حقی، ضایع خواهد شد و شما گرامیان و اهالی فرهنگ می‌دانند که کژی و درهمی و آشفتگی در «هویت تاریخی و فرهنگی»، زیان و آسیب بزرگی است.  

در گفتار یاد شده؛ به نقل از استاد ارجمند و بزرگوار -خانم دکتر بیانی-، در بخش «بیهق کجاست؟» آمده است: «به قول مقدسی: چهار روستای مهم از چهار سو، بیهق را در میان گرفته که آن‌ها را «خان» می‌نامند؛ و این‌ها: شامات، ریوند، مازل، و بشقفروش هستند. و شهرهای بیهق را چنین برمی‌شمارد: سبزوار، زوزن، طرثیث، زاوه، رُخ، خسروجرد، آزادوار، ریوند، مازل، مالن، جاجرم، اسفراین و جام. که سبزوار شهرستان مرکزی آن بوده است.» بی‌گمان، این نقل قول از شمس‌الدین ابی‌عبدالله محمد بن احمد بن ابی بکر مقدسی البشاری (معروف به «مقدسی») است که یقیناً به کتاب «احسن التقاسیم فی معرفة الاقالیم» ایشان اشاره دارد. و اگر اینگونه باشد، این نقل قول، درست نیست و این گفته، گفته و نوشته‌ی جناب مقدسی نیست. چرا که در احسن‌التقاسیم جناب مقدسی آمده است: «اسم قصبتهم، ایرانشهر. و لها اربع خانات و اثنا عشر رستاقا و ثلاث خزائن و قصر و دار. فالخانات: الشامات، ریوند، مازل، بشتفروش. و الرساتیق: بشت، بیهق، کویان، جاجرم، أسفراین، أستوا، أسفند، جام، باخرز، خواف، زاوه، رخّ. و الدار: زوزن. و القصر: بوزجان. و الخزائن» طوس، نسا، أبیورد. و لهذه الرساتیق التی ذکرنا غیر الخزائن ستّة آلاف قریة مثل عمواس و بها عشرون و مائة منبر».(مقدسی، ص ۳۰۰) با این پیش‌دانسته که ایرانشهر، تصحیف شده همان ابرشهر (نام پیشین «نیشابور») است و جناب مقدسی، خود نیز اشاره کرده است که برخی به نیشابور، «ایرانشهر» می‌گفته‌اند(مقدسی، ص ۲۹۹)، اینکه در گفتار «بیهق کجاست؟»، رستاق بیهق که خود جزئی از رساتیق نیشابور است، چه ارتباطی با خان‌ها (بخش‌های چهارگانه قصبه نیشابور) پیدا می‌کند و چطور بخش‌هایی که پیوسته به شهر نیشابورند (حاکم نیشابوری، ص ۲۱۴-۲۱۵ و ۲۸۲؛ نگاه کنید به: توضحیات «ارباع نیشابور» و «ربع ریوند»)، رستاق بیهق (در غرب نیشابور) را، و آن هم از چهار سو، در بر می‌گیرند شایان تعمق و ژرف‌نگری است!؟ براستی این «بیهق» کجاست و این «مقدسی» کیست که نظام کهن جغرافیای تاریخی خراسان را، این گونه دگرگون نموده است؟!  

فرهیخته گرانقدر! ما، به اقتضای برنامه مطالعاتی خود در «کارنامک ریوند نیشابور»، تاریخ بیهق را جُسته‌ایم اما تاکنون، هیچ‌گاه نقطه یا ناحیه‌ای به نام «ریوند» که جزء توابع یا «ربع‌ها» یا «خان‌ها» یا «قریه‌ها»ی و ... بیهق باشد نیافته‌ایم.‌ اگر چیزی هم شبیه به «ریوند» باشد و بخواهد با «ریوند» مشتبه شود، همان قریه «ریود» یا «ریوذ» است که به گفته ابوالحسن علی بن زید بیهقی (معروف به ابن فندق، قرن ششم هجری) در کتاب «تاریخ بیهق»، جزء ربع باشتین بیهق است.(بیهقی، ص ۳۸) اما آن قریه «ریود»، نه «ربع ریوند» است، نه «شهر ریوند» است و نه برپایه متون تاریخی و جغرافیای قدیم موجود، ارتباط جغرافیایی خاصی با «ریوند» (Reyvand) دارد. درست است که در جغرافیای امروز، این قریه، «ریوند» (Rivand) نامیده می‌شود اما باید دانست که پیشینه این نام، بر این قریه، حداکثر به دوره قاجاریه می‌رسد و حسین‌خان افضل‌الملک در سفرنامه خود، به صراحت به این قریه «ریود» و موقعیت جغرافیایی آن اشاره می‌کند(افضل‌الملک، ص ۴۰-41) و هیچ تردیدی، باقی نمی‌گذارد که این «ریوند»، همان «ریود» یا «ریوذ» است که در تاریخ بیهق ابن فندق و «معجم‌البدان» یاقوت حموی و در «الانساب» عبدالکریم سمعانی آمده است. و این «ریوذ قدیم»، «ریوند تازه‌پدید»ی است که ساخته و پرداخته دوره معاصر (کمتر از صد سال اخیر) است. این «ریوذ» ریوند-شده‌ی دوره معاصر، با «ریوند»ی که در متون تاریخی آمده است، فرسنگ‌ها فاصله دارد. بنابراین، چاره‌ای نیست که بگوییم «زین حسن تا آن حسن، صد گز رسن» و حتی فراتر رویم و برگوییم که: این مَثَل، هنگامی مصداق پیدا خواهد کرد که «این حسن» بتواند «حسن» بودن خود را ثابت کند و پس از آن، نوبت به مقایسه او با «آن حسن»، خواهد رسید. هرچند باید افزود، همه آفریدگان خداوند و دیارگان دنیا، ارجمندند و این مَثَل، تنها برای بهتر نمایاندن واقعیت، گفته شد.  

مدیر محترم پایگاه اطلاع‌رسانی موسسه شهر کتاب، با نگاه به گفتار پیش روی؛ از شما انتظار داریم و خواهشمندیم این موضوع مورد بررسی و رسیدگی قرار گیرد و چنانکه بایسته است انتقاد مطرح شده را به اطلاع استاد ارجمند برسانید و از سوی ما، از استاد گرانقدر، تقاضا فرمایید که موضوع را بررسی نموده و در صورت درستی گفتار ما، اصلاحیه‌ای بر گفتار «بیهق کجاست» منتشر نمایند و اگر این باور وجود دارد که ما بر راه نادرست رفته‌ایم، ما را راهنمایی نموده و منبعی که این نقل‌قول‌ها از آن برآمده است را معرفی نمایند تا چراغ راهی گردد و ما یافته‌ها و دریافته‌های خود را اصلاح نماییم. مدیر محترم و فرهیخته ارجمند! در صورتی که امکان ارتباط با استاد وجود ندارد، خواسته و تقاضای ما از شما و پایگاه اطلاع‌رسانی موسسه شهر کتاب، این است که برای ما این امکان را فراهم فرمایید: در نوشتاری مستقل، در وبگاه پایگاه اطلاع‌رسانی موسسه کتاب شهر، این موضوع را روشنگری نماییم. چنانکه گفته شد؛ اهمیت این موضوع، از این دیدگاه است که نوشتارها و گفتارهای منتشره در پایگاه اطلاع‌رسانی شما، مورد استناد و ارجاع شایان توجهی قرار می‌گیرد (چنانکه گفتار «بیهق کجاست» نیز تا اندازه‌ای در جاهای دیگر، بازانتشار گردیده است)، و این موضوع، گستره مسولیت بالایی را بخاطر افراد یا جوامع دارای حقوق معنوی در آن موضوع یا درونمایه، در بر دارد. ما ایمان داریم که روح دانش‌گرای و حقیقت‌جوی خدمتگزاران تاریخ و فرهنگ، با بازنگری‌های پی در پی، همچون دریایی که خود را با آب زلال چشمه‌سارها و رودها، روشن و پویا می‌دارد، نادرستی و گمان‌ورزی را به حریم دانایی و آگاهی راه نمی‌دهد و هیچ‌گاه نمی‌گذارد مصداقی برای «خشت اول را چون نهد معمار، کج ...» پدیدار و پایدار گردد.  

برایتان، پیروزی‌های روزافزون را آرزومندیم و صمیمانه سپاسگزاریم.  

با احترام فراوان 

 «کارنامک ریوند نیشابور»

- «احسن التقاسیم فی معرفة الاقالیم»، تالیف شمس‌الدین ابی‌عبدالله محمد المقدسی، بیروت: دار صادر، ۱۹۰۶م = ۱۲۸۵ق.

- «تاریخ نیشابور»، تالیف ابوعبدالله حاکم نیشابوری، ترجمه محمد بن حسین خلیفه نیشابوری، مقدمه و تصحیح و تعلیقات محمدرضا شفیعی کدکنی، تهران: آگه، ۱۳۷۵.

- «تاریخ بیهق»، تالیف ابوالحسن علی بن زید بیهقی، با تصحیح و تعلیقات احمد بهمنیار، کتابفروشی فروغی، چاپ سوم، ۱۳۶۱.

- غلامحسین‌خان افضل‌الملک، «سفرنامه خراسان و کرمان»، به اهتمام قدرت‌الله روشنی زعفرانلو، مشهد: بی‌تا، انتشارات توس.